Bi kịch của người chuyển giới - Bài 2: Hình thể dễ đổi, hộ tịch khó thay
Theo pháp luật hiện hành, chỉ có người bẩm sinh bị bất thường về bộ phận sinh dục mới được phép chuyển giới. Vì vậy, hầu hết người chuyển giới ở Việt Nam đều không thể thay đổi giới tính trong giấy tờ hộ tịch.

Gần đây, thông tin về Phạm Văn Hiệp được chính quyền huyện Chơn Thành, tỉnh Bình Phước cho làm lại giấy tờ tùy thân như khai sinh, chứng minh nhân dân, giấy phép lái xe… với giới tính mới là nữ và tên mới là Phạm Lê Quỳnh Trâm làm cộng đồng người chuyển giới xôn xao hy vọng. Họ hỏi thăm về cách làm lại giấy tờ tùy thân với hy vọng được đổi đời như Quỳnh Trâm. Tuy nhiên, cánh cửa này rất hẹp.

Luật chưa sát sườn

Theo quy định hiện hành (Nghị đinh số 158/2005 về đăng ký và quản lý hộ tịch, Nghị định số 88/2008 về xác định lại giới tính), việc xác định lại giới tính chỉ cho phép với những người có bất thường về bộ phận sinh dục. Luật nghiêm cấm chuyển đổi giới tính với những người “đã hoàn thiện về giới tính”. Trên thực tế, số người bất thường về bộ phận sinh dục chuyển giới rất hiếm, trước đây có vận động viên K. ở An Giang và cho đến nay mới có thêm một trường hợp Phạm Lê Quỳnh Trâm.

Quỳnh Trâm kể: “Tôi có may mắn là khi phẫu thuật bác sĩ siêu âm cho thấy có buồng trứng, có tử cung. Được công nhận giới tính nữ là may mắn nhất trong đời tôi”. Theo các chuyên gia về giới tính thì chị Trâm là người liên giới tính, có bất thường bẩm sinh về bộ phận sinh dục nên luật cho phép xác định lại giới tính. Sau khi các phương tiện truyền thông đưa thông tin, chị đã nhận hàng ngàn bức mail gửi về chúc mừng, trong đó có rất nhiều mail hỏi kinh nghiệm làm lại hộ tịch. “Tôi muốn giúp lắm nhưng không được vì trường hợp của tôi khác mọi người” - chị Trâm nói.

Tất cả người chuyển giới còn lại ngay cả những nghệ sĩ như Cindy Thái Tài, ca sĩ Cát Tuyền… đều không đủ điều kiện để xác định lại giới tính trong hồ sơ hộ tịch.

Người chuyển giới từ nữ sang nam dễ tìm việc hơn từ nam sang nữ. (Ảnh: Một người chuyển giới từ nữ sang nam đang làm việc tại Trung tâm Bảo vệ quyền của người đồng tính, song tính và chuyển giới ICS (bên phải)) Ảnh: T.MẬN

Khó trăm bề

Hệ quả giới tính hình thể thay đổi khác với giới tính trên giấy tờ tùy thân gây cho người chuyển giới nhiều khó khăn trong giao dịch như đi máy bay, đứng tên sở hữu tài sản… Cái khó lớn nhất là xin việc làm. Chị Minh, chuyển giới từ nam sang nữ đang bán cơm ở quận 3, tâm sự: “Em rải đơn xin việc khắp nơi nhưng chẳng thấy ai gọi tuyển dụng cả. Em mới 22 tuổi mà còn khó xin việc vậy huống gì các chị lớn tuổi khác”.

Vừa bị kỳ thị của xã hội và của chính cộng đồng giới thứ ba, vừa không xin được việc làm, những người chuyển giới thường co cụm trong cộng đồng nhỏ bé của mình. Sau phẫu thuật, nhiều người đi hát đám ma hoặc làm gà (làm gái). Nhiều người dân Sài Gòn có quan niệm mong người chết ra đi vui vẻ nên thường gọi người chuyển giới đến hát mua vui. Mỗi sô diễn giá dao động khoảng 500.000 đến 2 triệu đồng, chia đều ra cho cả nhóm mỗi người được khoảng trên dưới 100.000 đồng. Khi diễn, nhiều người tò mò sờ nắn những chỗ nhạy cảm của người chuyển giới, nhét tiền vào cho. Chị K. cho biết cảm giác đó nhục lắm nhưng vì cần tiền nên cứ phớt lờ, coi như cái “nghề” hát đám ma nó phải vậy.

Một số nhóm tụ họp tổ chức biểu diễn thời trang tại các quán cà phê dành riêng cho giới thứ ba. Bảo Như kể: “Ngoài việc gia công giày dép tại nhà, em còn đi diễn thời trang, giao lưu trong giới. Em không đi hát đám ma được vì không biết hát, chỉ biết diễn thời trang và hát nhép. Diễn thường là lỗ không à, lâu lâu mới có sô tươi được lời chút ít”.

Gần đây, một số nhóm công tác xã hội đã mời người chuyển giới có kinh nghiệm truyền thông đi tuyên truyền phòng, chống các bệnh lây nhiễm qua đường tình dục cho những người trong thế giới thứ ba. An My, Phó ban điều hành dự án Liên minh hướng tới tương lai (576/139E Đoàn Văn Bơ, quận 4), cho biết: “Người chuyển giới có trải nghiệm dễ tiếp cận và truyền thông rất có ích cho cộng đồng. Hiện tại, chúng tôi chưa tìm đâu ra nguồn kinh phí để trả thù lao, họ làm việc gần như miễn phí nhưng rất nhiệt tình. Khi cần là các bạn dù ở xa mấy cũng chạy tới”.

Cô giáo Phạm Lê Quỳnh Trâm cho biết trước đây chị cũng không thể xin việc làm mà chỉ mở lớp dạy luyện thi ĐH tại nhà. Sau khi điều chỉnh hộ tịch, chị đã được dạy tại một trung tâm ở quận Tân Bình. Cho rằng mình may mắn, Quỳnh Trâm muốn cảm ơn cuộc đời bằng cách mở lớp dạy luyện thi ĐH miễn phí cho học trò nghèo. Trung tâm Dạy nghề quận 4 biết được ý nguyện này nên đã cho chị thuê phòng dạy luyện thi giá rẻ, mỗi tháng chỉ lấy 300.000 đồng tiền điện, nước. Chị cứ nhắn nhủ tôi cố gắng đăng địa chỉ mail của chị (ngoclanletran@yahoo.com) để học trò nghèo biết mà liên hệ đến học, coi như trả ơn đời.

Theo quy trình ở đa số quốc gia cho phép phẫu thuật chuyển đổi giới tính, trước khi phẫu thuật cần trải qua kiểm tra cuộc sống thực (Real Life Test) để xem có thực sự phù hợp để tiến hành phẫu thuật chuyển đổi giới tính và có xác nhận của bác sĩ tâm lý. Nếu người chuyển giới ở Việt Nam muốn phẫu thuật ở nước ngoài cũng không tìm được bác sĩ xác nhận ở Việt Nam. Mặt khác, việc đi phẫu thuật ở nước ngoài khi trở về cũng không dễ bởi hải quan không chấp nhận giấy tờ vẫn là nam mà cơ thể là phụ nữ.

(Trích Nghiên cứu “Người chuyển giới ở Việt Nam - những vấn đề thực tiễn và pháp lý” của Viện Nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường)

Bộ Công an đã ra thông tư quy định về mẫu chứng minh nhân dân mới (có hiệu lực ngày 1-7-2012). Theo mẫu này có ghi giới tính công dân. Người chuyển giới một lần nữa gặp khó khi giới tính trên khai sinh khác với giới tính hình thể. Lâu nay em rất ít khi dùng giấy tờ tùy thân, khi công an giao thông thổi phạt, bất đắc dĩ em phải đưa chứng minh ra, họ dòm ngó, gặng hỏi một hồi rồi cũng cho đi. Chứng minh của em hết hạn sử dụng vì quá 15 năm nhưng em không dám đi đổi bởi ở trên đó phải ghi thêm mục giới tính, em rất sợ khi phải bị ghi lại giới tính cũ của mình là nam. Phải chi trên những giấy tờ này, phần giới tính có thêm một mục là “khác”.

NVT (thường gọi là Thanh Thanh, một người chuyển giới từ nam sang nữ)

THANH MẬN

Kỳ tới: Luật có nên xem xét?