Trong quá trình hình thành và phát triển, dân tộc Cơ Tu là một trong số ít dân tộc thiểu số ở khu vực Trường Sơn - Tây Nguyên còn bảo lưu được các giá trị nguyên gốc của văn hóa dân tộc truyền thống.

Nghề thủ công truyền thống của người Cơ Tu khá độc đáo. Bên cạnh nghề dệt vải, người Cơ Tu còn có một số nghề  khác như đan lát các dụng cụ sinh hoạt gia đình (gùi, nong nia, chiếu) và nghề làm đồ gốm.

Làm bánh cuốc

Tại làng Công Dồn (xã Duôih, Nam Giang, Quảng Nam), người Cơ Tu vẫn còn trồng cây bông, se sợi, dệt vải, chế biến thuốc nhuộm. Họ vẫn nắm giữ kỹ thuật, bí quyết dệt các loại hoa văn cổ xưa. Bà con vẫn chế tác, sử dụng các loại hình trang phục truyền thống. Đây thực sự là một bảo tàng sống về nghề dệt và trang phục của người Cơ Tu.

Ở giữa mỗi làng (vel) thường có sự hiện diện của nhà làng truyền thống (gươl). Nhà làng truyền thống là công trình kiến trúc có vai trò quan trọng nhất trong đời sống cộng đồng. Nhà gươl là nơi để đồng bào sinh hoạt lễ hội, nghỉ ngơi, vui chơi, giao lưu, tiếp khách, trưng bày những chiến tích săn bắn. Đây cũng là nơi tiến hành các cuộc họp quan trọng để xét xử, kiện cáo, trao đổi kinh nghiệm sản xuất. Nhà gươl còn là một công trình kiến trúc mang tính mỹ thuật cao, trưng bày nhiều tác phẩm điêu khắc, hội họa, trang trí  dân gian.

Lễ hội trước sân nhà làng

Người Cơ Tu có nhiều hình thức lễ hội khác nhau liên quan đến chu kỳ canh tác nương rẫy, lễ nghi vòng đời người, lễ hội cộng đồng... Trong lễ nghi nông nghiệp, đáng chú ý nhất là lễ ăn mừng lúa mới (cha haroo têmê). Lễ hội cộng đồng phải kể đến lễ kết nghĩa giữa hai làng (cha bhoi), lễ mừng nhà gươl mới.

Nghệ thuật diễn xướng dân gian của dân tộc Cơ Tu khá phong phú, trong đó nổi bật nhất là nghệ thuật nói lý, hát lý... Người ta hát lý để giải quyết mọi khúc mắc trong cuộc sống, để thanh minh nỗi lòng với khách qua lối ẩn dụ, ví von hết sức tinh tế. Bên cạnh hát lý, người Cơ Tu còn có những làn điệu dân ca ba booch, bhơ nooch trữ tình, đằm thắm. Người Cơ Tu có nhiều nhạc cụ như chiêng, trống, tù và, thanh la, sáo, khèn, đàn abel, đàn tơ brêch alui, đàn tưl, đàn gơrơnưna, ahen, aluốt, bham...

Lễ cưới Cơ Tu

Trong ẩm thực, người Cơ Tu chế biến nhiều món ăn dân gian độc đáo, đặc biệt là các món nấu từ ống nứa như món cơm lam, rượu lam, món zrá. Trong đời sống người Cơ Tu không thể không nói đến rượu tà vạt, thứ đồ uống mà người Cơ Tu gọi là dăk tà vạt. Rượu tà vạt có thể được coi là đồ uống đặc trưng mang đậm bản sắc văn hóa của tộc người này.

Các giá trị văn hóa truyền thống đã tạo ra sức sống, sự phong phú, đa dạng và nét độc đáo trong bức tranh toàn cảnh về văn hóa tộc người Cơ Tu. Bạn đi du lịch về Quảng Nam, lên đường Hồ Chí Minh là có thể hòa mình trong sinh hoạt toàn cảnh của nền văn hóa dân tộc Cơ Tu đa dạng ấy.

Nấu cơm lam

TẤN VỊNH

(Nguyệt san Pháp Luật TP.HCM tháng 6-2009)