Ông Lê Phát Ðạt, tức Huyện Sỹ là một trong bốn người giàu có nhất của Sài Gòn và cả xứ Nam Kỳ lục tỉnh (Nhất Sỹ, Nhì Phương, Tam Xường, Tứ Định).

Nơi yên nghỉ của vợ chồng phú hộ giàu nhất xứ Nam Kỳ - ảnh 1
 Mỗi ngày, giáo xứ Chợ Đũi (quận 1, TP.HCM) đón hàng trăm người đi lễ và du khách tham quan. Ông Huyện Sỹ qua đời năm 1900, khi nhà thờ chưa xây xong. Trong di chúc, ông dành 1/7 tài sản của mình để xây nhà thờ. 

Nơi yên nghỉ của vợ chồng phú hộ giàu nhất xứ Nam Kỳ - ảnh 2
Nhà thờ được khởi công năm 1902, được kiến trúc theo kiểu tân Gothic do Đức cha Bouttier thiết kế. Đây là một trong số hiếm công trình sử dụng vật liệu đá granit Biên Hòa. Ba năm sau, nhà thờ được khánh thành.

Nơi yên nghỉ của vợ chồng phú hộ giàu nhất xứ Nam Kỳ - ảnh 3
Nhà thờ dài 40 m, chia làm bốn gian, rộng 18 m. Thiết kế ban đầu của nhà thờ Huyện Sỹ gồm năm gian, tức khoảng 50 m. Nhưng thời gian đó, nhà thờ tạm Chí Hòa (quận Tân Bình) bị hư hại trầm trọng nên giới chức đã xin cắt bớt một gian, dùng số tiền đó để xây nhà thờ Chí Hòa. 

Nơi yên nghỉ của vợ chồng phú hộ giàu nhất xứ Nam Kỳ - ảnh 4
Năm 1920, sau khi vợ ông là bà Huỳnh Thị Tài mất, người ta mới đưa hai ông bà chôn ở gian trái sau cung thánh của nhà thờ này. Giữa hai phần mộ là đài thờ mang cụm tượng thể hiện phút lâm chung của Chúa Jesus.

Nơi yên nghỉ của vợ chồng phú hộ giàu nhất xứ Nam Kỳ - ảnh 5
Ông Huyện Sỹ tên thật là Lê Nhứt Sỹ (1841-1900), sinh tại Cầu Kho (Sài Gòn) nhưng gốc ở Tân An (Long An) trong một gia đình theo đạo Công giáo. Ngay lúc nhỏ, ông được các tu sĩ người Pháp đưa đi du học ở Malaysia. Tại đây, ông Huyện Sỹ được học ngôn ngữ Latinh Pháp, Hán và chữ Quốc ngữ. Trong ảnh: Bức tượng bán thân và tấm bia ghi tên thật của ông là Lê Phát Đạt cùng năm sinh, năm mất.

Nơi yên nghỉ của vợ chồng phú hộ giàu nhất xứ Nam Kỳ - ảnh 6
Sau chuyến du học về nước, ông được chính phủ Pháp bổ nhiệm làm thông ngôn. Từ năm 1880, ông làm ủy viên Hội đồng Quản hạt Nam Kỳ, sau phong hàm lên cấp huyện. Do người dân vẫn gọi ông bằng tên cúng cơm, vì vậy mà cái tên Huyện Sỹ xuất hiện từ lúc này. Trong ảnh: Phần mộ bằng đá cẩm thạch và tượng toàn thân ông Huyện Sỹ nằm kê đầu trên hai chiếc gối bằng đá, mình mặc áo dài gấm, đầu chít khăn đóng, hai tay đan vào nhau trước ngực.

Nơi yên nghỉ của vợ chồng phú hộ giàu nhất xứ Nam Kỳ - ảnh 7
Tương truyền, buổi đầu dân cư thưa thớt, tản mác, thực dân Pháp phát mại ruộng đất vô thừa nhận với giá rẻ mạt mà vẫn không có người mua, thế rồi họ ép ông mua. Bất đắc dĩ ông phải chạy bạc khắp nơi để mua. Không ngờ mấy năm liên tiếp được mùa, ông trở nên giàu có. 

Nơi yên nghỉ của vợ chồng phú hộ giàu nhất xứ Nam Kỳ - ảnh 8
Ông đứng thứ nhất trong bốn người giàu nhất Sài Gòn và Nam Kỳ. Thứ nhì là Đỗ Hữu Phương, làm tổng đốc, gọi là Tổng đốc Phương. Thứ ba là Lý Tường Quan, người Minh Xương, tục danh là Hộ Xường. Thứ tư là ông hộ trưởng tên là Định, gọi là Hộ Định. Trong ảnh: Những tác phẩm điêu khắc bằng đá trên mộ ông Huyện Sỹ được đánh giá là tinh xảo bậc nhất Sài Gòn xưa.

Nơi yên nghỉ của vợ chồng phú hộ giàu nhất xứ Nam Kỳ - ảnh 9
Tại Sài Gòn, gia đình Huyện Sỹ cũng sở hữu nhiều mảnh đất đắc địa ở trung tâm. Mảnh đất xây dựng nhà thờ Huyện Sỹ là một minh chứng.

Nơi yên nghỉ của vợ chồng phú hộ giàu nhất xứ Nam Kỳ - ảnh 10
Con cháu Huyện Sỹ đều được giáo dục và học hành thành tài, không ăn chơi, tiêu xài như con cái những gia đình đại gia khác. Trong đó, trưởng nam của Huyện Sỹ là Lê Phát An được vua Bảo Đại phong tước An Định vương.

Nơi yên nghỉ của vợ chồng phú hộ giàu nhất xứ Nam Kỳ - ảnh 11
Mộ bà Huỳnh Thị Tài (1845-1920) nằm ở phía đối diện, có kiểu thức tương tự với bức tượng bán thân bằng thạch cao phía trước, phía sau là ngôi mộ bằng đá.

Nơi yên nghỉ của vợ chồng phú hộ giàu nhất xứ Nam Kỳ - ảnh 12
Tượng bà Huỳnh Thị Tài để đầu trần, cũng gối trên hai chiếc gối, mắt nhắm kín, mặc áo dài gấm, hai bàn tay đan vào nhau trước ngực, chân đi vớ và mang hài thêu.

Nơi yên nghỉ của vợ chồng phú hộ giàu nhất xứ Nam Kỳ - ảnh 13
Phía trong, bên cạnh mộ ông bà Huyện Sỹ còn có tượng bán thân của con trai và con dâu ông bà là Gioan Baotixita Lê Phát Thanh (1864-1948) và Anna Đỗ Thị Thao (1865-1922). Sở dĩ tượng bán thân hai vợ chồng người con được đặt tại đây vì đã có công dâng cúng hai quả chuông (trong bốn quả chuông, đặt đúc bên Pháp) cho nhà thờ này.

Nơi yên nghỉ của vợ chồng phú hộ giàu nhất xứ Nam Kỳ - ảnh 14
Những tác phẩm điêu khắc bằng đá trên mộ vợ ông Huyện Sỹ.

Nơi yên nghỉ của vợ chồng phú hộ giàu nhất xứ Nam Kỳ - ảnh 15
Hai mộ bằng đá cẩm thạch có các đường nét, hoa văn giống hệt nhau.

Nơi yên nghỉ của vợ chồng phú hộ giàu nhất xứ Nam Kỳ - ảnh 16
Noi gương ông, người con trai Denis Lê Phát An cũng đã hiến tặng tiền để xây nhà thờ Hạnh Thông Tây nổi tiếng ở quận Gò Vấp hiện nay.