Giá xăng dầu: Phải để cả xã hội cùng giám sát

TS Nguyễn Ngọc Sơn, ĐH Kinh tế-Luật TP.HCM, cho rằng cụm từ “DN xăng dầu được trao quyền định giá” được báo chí đề cập nhiều suốt thời gian qua đã làm cho người dân hiểu rằng giá xăng dầu liên tục tăng là do DN, cụ thể là Petrolimex độc quyền. Trên thực tế, nhìn vào quyền hạn của Tổ giám sát liên ngành giá xăng dầu (Tổ giám sát) cho thấy các mức giá áp dụng vừa qua đều có sự “can thiệp” của tổ này, DN vẫn chỉ dừng ở quyền đề xuất giá.

Nhà nước vẫn còn định giá xăng?

. Như vậy, quan điểm của ông về Tổ giám sát này như thế nào?

Tôi cho rằng đã là Tổ giám sát thì phải đúng với bản chất của giám sát, chỉ lấy thông tin, kiểm tra mức tính toán, đề xuất của DN đúng chưa, hợp lý chưa? Hợp lý hay không cũng phải công khai toàn bộ thông số cho người dân và các cơ quan có thẩm quyền biết để cùng giám sát. Trong khi hiện nay, mặc dù DN được trao quyền quyết định về giá nhưng Tổ giám sát vẫn can thiệp, như vậy dễ nảy sinh cơ chế xin - cho và dĩ nhiên chưa theo thị trường.

. Nhưng khi thị trường còn khiếm khuyết về tính cạnh tranh thì việc trao quyền lớn cho Tổ giám sát cũng là cách để Nhà nước kiểm soát giá mặt hàng này?

+ Vấn đề mà xã hội đang quan tâm là giá xăng tăng nhiều mà giảm rất ít. Nếu thả nổi thị trường thì phải sòng phẳng. Đằng này, khi giá thế giới giảm thì DN được sự đồng ý của cơ quan quản lý giá lại có đủ lý do để giảm giá nhỏ giọt, nào là phải tăng thuế bù ngân sách, DN tồn kho nhiều…

Với bối cảnh thị trường cạnh tranh chưa mạnh thì việc trao hoàn toàn quyền định giá cho DN chưa phải là cách hay. Nhưng nếu cứ tồn tại một thị trường nửa vời như hiện nay cũng không ổn. Có thể việc Tổ giám sát đồng ý với đề xuất tăng giá là hình thức hợp pháp hóa các mức giá độc quyền mà DN tạo ra. Khi đó, không thể lấy Luật Cạnh tranh “xử” DN nếu định giá sai vì giá đó đã được coi là hợp pháp. Chưa kể, hiện nay trong Tổ giám sát có sự tham gia của đại diện Cục Quản lý Cạnh tranh. Như thế, Cục Quản lý Cạnh tranh cũng không còn độc lập để giám sát thị trường.

Cho nên đi đến tận cùng câu chuyện này là phải minh bạch cơ cấu giá và cần có giám sát của cả xã hội.

Xếp hàng đổ xăng trước giờ tăng giá vừa qua tại TP.HCM. Ảnh: HTD

Giám sát thì phải độc lập

. Vậy thành phần và cơ chế vận hành của Tổ giám sát này theo ông nên như thế nào?

+ Ý nghĩa của việc có một tổ giám sát là thay người tiêu dùng kiểm chứng, giám sát DN. Về cơ chế và thành phần của Tổ giám sát, tôi ủng hộ yếu tố vẫn có người có chức vụ trong cơ quan quản lý nhà nước nhằm đảm bảo cái “uy” đối với DN, đồng thời phải có các chuyên gia độc lập am hiểu về kinh doanh xăng dầu để phản biện khi cần thiết. Ngoài ra, cần có thêm cơ chế giám sát cạnh tranh, trong đó cơ quan quản lý cạnh tranh sẽ giám sát DN thống lĩnh thị trường. Tất nhiên, để giám sát được thì cơ quan quản lý cạnh tranh phải độc lập với DN chứ không thể tham gia Tổ giám sát và can thiệp vào giá như hiện nay.

. Vậy còn vấn đề minh bạch, Tổ giám sát sẽ phải công khai như thế nào?

+ Nếu Tổ giám sát thống nhất phương án tăng giá của DN xăng dầu thì phải giải thích với người dân tại sao lại chấp nhận đề xuất đó? Tại sao không phải là mức giá khác? Lý giải với người dân mức giá nhập khẩu mà DN xăng dầu đang nhập có phải là mức nhập tốt nhất không?

Những câu hỏi đó nhằm mục đích minh bạch giá xăng, cả xã hội cùng giám sát. Khi đó, cơ cấu giá xăng sẽ công khai, từng hợp đồng nhập khẩu của DN được đưa ra, nêu cụ thể nhập thời điểm nào, số lượng ra sao, mức giá… Trước khi tăng, hàng tồn kho bao nhiêu, sau đó tính các chi phí cùng mức tăng của giá thế giới, tổng cộng lại sẽ ra con số phải tăng hoặc giảm. Công khai các con số cụ thể như vậy nhằm cân đối hài hòa lợi ích của Nhà nước, người dân và DN.

. Nếu minh bạch đơn giản như vậy thì lại trở về câu chuyện minh bạch cơ cấu giá xăng mà từ trước tới nay DN vẫn tuyên bố là sẽ công khai?

+ Đúng. Điều này chúng ta đã nói từ lâu rồi. Tất cả vẫn hướng về làm sao để một người dân bình thường có thể hiểu được cơ cấu giá xăng, phân tích từng chi phí và nắm được biến động giá thế giới. Chỉ khác một điều là lần này Tổ giám sát độc lập sẽ đại diện cả xã hội để giám sát cơ cấu giá đó và công bố cho người dân.

Từ trước đến nay, các cơ quan quản lý loay hoay đi tìm một cơ chế giá cho mặt hàng xăng. Thực ra, không có một cơ chế nào hoàn hảo cả. Có chăng là cơ chế đó đảm bảo tính minh bạch. Minh bạch từ con số đến con người. Nếu nhìn từ góc độ đó, không có gì hơn là cần thiết phải khởi động lại vấn đề minh bạch.

. Xin cảm ơn ông.

MAI PHƯƠNG