Thuế chuyển nhượng vốn 20%: Cú hích đẩy doanh nghiệp nhanh chóng lên sàn?

Dù được kỳ vọng sẽ thúc đẩy doanh nghiệp lên sàn và thu hút vốn ngoại nhờ tính minh bạch, chính sách này đồng thời cũng đặt ra những bài toán hóc búa về chi phí vốn và động lực sáng tạo cho khu vực startup.

Hệ thống thuế tối ưu đảm bảo nguồn thu ngân sách và đóng vai trò điều phối các dòng vốn vận hành hiệu quả trong nền kinh tế, tạo bệ phóng vững chắc cho khối doanh nghiệp chưa niêm yết, giúp họ khơi thông nguồn lực tài chính và tạo đà bứt phá để nâng tầm vị thế trên thị trường nội địa.

Bước tiến mới

Tại dự thảo nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Thuế thu nhập cá nhân mới, Bộ Tài chính đã đưa ra những đề xuất cụ thể nhằm phân loại và chuẩn hóa việc thu thuế đối với thu nhập từ chuyển nhượng vốn và chứng khoán.

Một trong những điểm đáng chú ý nhất là đề xuất áp mức thuế suất 20% trên phần thu nhập đối với các giao dịch chuyển nhượng vốn, bao gồm cả cổ phần của các doanh nghiệp chưa niêm yết hoặc chưa đăng ký giao dịch.

Trong trường hợp không xác định được giá mua và các chi phí liên quan, mức thuế sẽ được tính theo tỉ lệ 2% trên giá bán, áp dụng thống nhất cho cả cá nhân cư trú và không cư trú.

Với việc đề xuất này, Bộ Tài chính cho biết đây là giải pháp để thúc đẩy việc đăng ký niêm yết hoặc giao dịch chính thức trên Sở Giao dịch chứng khoán.

Tiến sĩ Nguyễn Châu Trinh, Đại học RMIT Việt Nam cho biết việc đề xuất áp dụng song song hai cách tính thuế đối với thu nhập từ chuyển nhượng vốn dựa trên thu nhập thực (20%) và dựa trên giá trị giao dịch (2%) có thể được xem là một bước đi hợp lý theo hướng dung hòa giữa mục tiêu công bằng và tính khả thi trong quản lý thuế.

Cách tiếp cận này cho phép cơ quan quản lý tiến gần hơn tới thông lệ quốc tế khi đánh thuế trên phần lợi nhuận thực tế, đồng thời vẫn duy trì một cơ chế đơn giản trong các trường hợp khó xác định chi phí.

“Xét về mức thuế, thuế suất 20% trên thu nhập không phải là cao so với quốc tế. Tại Mỹ, thuế lãi vốn dài hạn dao động từ 0–20% tùy theo mức thu nhập; tại Anh, mức thuế phổ biến là 10–20%, và với quy định cụ thể về mức thu nhập chuyển nhượng vốn không phải đóng thuế. Trong khi đó, một số nền kinh tế như Singapore không áp dụng thuế lãi vốn, phản ánh sự đa dạng trong cách tiếp cận chính sách. Do đó, có thể thấy đề xuất của Việt Nam nằm trong khoảng trung bình quốc tế và không phải là bất thường", TS Trinh nói.

Chuyên gia tài chính Trần Đình Phương nhận định việc bổ sung các cổ phần của công ty không đại chúng vào diện chịu thuế chuyển nhượng vốn là một bước đi tạo ra sự công bằng và minh bạch cho nền kinh tế.

Việc áp dụng cách tính thuế tương đồng cho các loại hình tài sản có bản chất giống nhau giúp loại bỏ các kẽ hở về trục lợi thuế, đồng thời định hình một môi trường đầu tư chuyên nghiệp hơn.

Đối với các giao dịch chứng khoán đã niêm yết hoặc đăng ký giao dịch, Bộ Tài chính vẫn giữ nguyên mức thuế 0,1% trên giá trị mỗi lần chuyển nhượng. Sự phân hóa này cho thấy nỗ lực của cơ quan quản lý trong việc khuyến khích dòng vốn đổ vào thị trường niêm yết vốn có tính thanh khoản và sự giám sát chặt chẽ từ Nhà nước.

Việc luật hóa rõ ràng các quy định thuế đối với thị trường vốn chưa niêm yết là một chỉ dấu tích cực cho sự trưởng thành của thị trường tài chính Việt Nam. Một hệ thống thuế minh bạch sẽ thu hút các nhà đầu tư tổ chức nước ngoài, những đơn vị luôn ưu tiên tính pháp lý rõ ràng khi phân bổ dòng vốn dài hạn.

Đồng thời, quy định này cũng tác động lên thị trường OTC (phi tập trung) với việc chuẩn hóa thuế suất giúp tăng thu ngân sách đồng thời thúc đẩy các doanh nghiệp nhanh chóng thực hiện lộ trình niêm yết để hưởng mức thuế giao dịch ưu đãi hơn, từ đó nâng cao chất lượng hàng hóa trên thị trường chứng khoán.

Những rào cản

Việc áp dụng các quy định mới định hình thu ngân sách nhưng có tác động nhiều chiều lên định hướng kinh doanh của doanh nghiệp, đặc biệt các startup.

Theo ông Phương, việc đánh thuế chuyển nhượng vốn có thể tác động đến các doanh nghiệp khởi nghiệp vốn đang trong quá trình phát triển. Khi chi phí thuế tăng lên, các nhà đầu tư có xu hướng trở nên khắt khe hơn trong việc lựa chọn dự án hoặc yêu cầu một mức định giá thấp hơn ngay từ đầu để bù đắp cho khoản thuế tương lai. Điều này vô hình trung tạo ra một rào cản cho các startup trong việc tiếp cận nguồn vốn mồi quan trọng ở những bước đi đầu tiên.

Việc xác định chính xác giá vốn ban đầu và các chi phí liên quan sau nhiều năm phát triển thường rất phức tạp và tốn kém về mặt kế toán.

Trong trường hợp startup không thể cung cấp đầy đủ chứng từ hợp lệ để xác định giá vốn, họ sẽ bị áp mức thuế 2% trên tổng giá chuyển nhượng. Đối với các thương vụ sáp nhập hoặc mua lại quy mô lớn, con số 2% này có thể là một khoản tiền lớn, trực tiếp cắt giảm nguồn lực tài chính mà lẽ ra có thể được tái đầu tư vào công nghệ hoặc mở rộng thị trường.

Theo giới phân tích, hầu hết startup đều sử dụng cổ phần hoặc quyền chọn cổ phiếu (ESOP) để thu hút và giữ chân nhân tài thay vì trả lương cao. Đối với các nhà sáng lập và nhân viên sở hữu cổ phần, phần vốn này là tài sản lớn nhất sau nhiều năm cống hiến.

Việc đánh thuế 20% khi họ chuyển nhượng phần vốn này có thể làm giảm động lực gắn bó lâu dài. Khi phần thưởng bị bào mòn bởi thuế, các nhân sự chất lượng cao có thể ưu tiên chọn làm việc cho các tập đoàn lớn với mức lương ổn định thay vì dấn thân vào con đường khởi nghiệp đầy rủi ro.

TS Trinh nhận định yếu tố then chốt không chỉ nằm ở mức thuế mà ở khả năng thực thi, đặc biệt đối với các giao dịch liên quan đến cổ phần của các công ty chưa niêm yết. Ngoài những khó khăn quen thuộc như thiếu thông tin minh bạch, hồ sơ kế toán chưa chuẩn hóa, hay việc xác định chi phí hợp lý, còn có một khía cạnh quan trọng hơn cần được cân nhắc: vai trò của khu vực doanh nghiệp chưa niêm yết trong hệ sinh thái đầu tư và tăng trưởng.

Trên thực tế, các công ty chưa niêm yết bao gồm doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp gia đình, và đặc biệt là các doanh nghiệp khởi nghiệp thường là nơi diễn ra phần lớn hoạt động mở rộng sản xuất, đổi mới sáng tạo và tạo việc làm. Đối với các nhà đầu tư, đặc biệt là nhà đầu tư thiên thần hoặc quỹ đầu tư mạo hiểm, khả năng thoái vốn thông qua chuyển nhượng cổ phần là một yếu tố then chốt quyết định việc rót vốn ban đầu.

Nếu nghĩa vụ thuế tại thời điểm chuyển nhượng không rõ ràng hoặc khó dự đoán, điều này có thể làm gia tăng chi phí vốn hoặc làm giảm sự hấp dẫn của các khoản đầu tư vào khu vực này.

Bên cạnh đó, chính sách thuế cũng cần tính đến đặc thù của các giao dịch trong khu vực chưa niêm yết, nơi giá trị doanh nghiệp thường được xác định thông qua đàm phán, kỳ vọng tăng trưởng, hoặc các yếu tố vô hình như công nghệ và mô hình kinh doanh.

“Do đó, việc áp dụng linh hoạt hai phương pháp tính thuế là cần thiết, nhưng đi kèm với đó cần có hướng dẫn rõ ràng về hồ sơ, định giá, và tiêu chí áp dụng để giảm thiểu sự không chắc chắn cho cả nhà đầu tư và doanh nghiệp. Ở góc độ dài hạn, một hệ thống thuế được thiết kế tốt không chỉ đảm bảo nguồn thu ngân sách mà còn góp phần định hình dòng chảy vốn trong nền kinh tế.

Việc tạo điều kiện thuận lợi cho các giao dịch minh bạch, đồng thời hỗ trợ sự phát triển của khu vực doanh nghiệp chưa niêm yết, sẽ giúp tăng cường khả năng huy động vốn và thúc đẩy quá trình nâng cấp của doanh nghiệp trong nước", TS Trinh nhận định.