Bài 1: Bước chuyển chiến lược của TP.HCM: Từ đầu tàu kinh tế đến trung tâm trí tuệ nhân tạo

Trong bối cảnh thế giới đang chứng kiến sự dịch chuyển mạnh mẽ của trật tự kinh tế - công nghệ toàn cầu, AI đã trở thành yếu tố cốt lõi quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia.

Với vai trò đầu tàu kinh tế, trung tâm tài chính - dịch vụ - đổi mới sáng tạo lớn nhất cả nước, TP.HCM đang đứng trước một vận hội hiếm có để tái cấu trúc mô hình tăng trưởng, vươn mình trở thành siêu đô thị thông minh, bao trùm và trung tâm AI của khu vực.

Trong cuộc gặp gỡ mới đây với cộng đồng khoa học - công nghệ, Bí thư Thành ủy TP.HCM Trần Lưu Quang nhấn mạnh thành phố đang tìm kiếm những giải pháp đột phá để dẫn dắt cả nước trong kỷ nguyên số.

Đáp lại lời hiệu triệu đó, nhiều sếu đầu đàn công nghệ đã trình bày các đề xuất đầy tham vọng. Tập đoàn FPT kiến nghị đưa TP.HCM trở thành “thủ phủ” máy bay không người lái (UAV) khu vực với quy mô thị trường tiềm năng 10 tỉ USD. Điều kiện tiên quyết là thành phố cần sớm thiết lập khung pháp lý thử nghiệm (sandbox) để các công nghệ mới được thương mại hóa.

Trong khi đó, CT Group đề xuất mô hình trung tâm đổi mới sáng tạo sinh lời dựa trên AI và Blockchain, còn CMC sẵn sàng thu hút 5 tỉ USD đầu tư hạ tầng dữ liệu để biến nơi đây thành một "AI Hub" thực thụ.

Trước những tâm huyết này, Bí thư Trần Lưu Quang khẳng định: “Mơ thì mơ cho tới. Chúng ta hãy cùng nhau mơ một giấc mơ lớn. Giấc mơ đưa TP.HCM trở thành một trung tâm đổi mới sáng tạo hàng đầu”.

TP.HCM đang đóng góp nhiều cho GDP và tổng thu ngân sách quốc gia. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng về quy mô cũng kéo theo hàng loạt thách thức mang tính cấu trúc như ùn tắc giao thông, ngập nước, ô nhiễm môi trường, quá tải hạ tầng, chi phí sinh hoạt tăng cao và áp lực lên bộ máy quản trị.

Những thách thức này cho thấy mô hình quản lý đô thị truyền thống đang dần chạm tới giới hạn. Trong bối cảnh đó, AI không chỉ là một công cụ công nghệ, mà là đòn bẩy chiến lược để đổi mới tư duy phát triển và quản trị đô thị. AI cho phép thành phố chuyển từ mô hình phản ứng sau khi vấn đề xảy ra sang mô hình dự báo, phòng ngừa và tối ưu.

TS. Đoàn Duy Khương, nguyên Chủ tịch Hội đồng Tư vấn Kinh doanh ASEAN (ASEAN BAC) cho biết, một trong những lĩnh vực được kỳ vọng hưởng lợi rõ nét nhất từ AI là quản trị hành chính công. Trong nhiều năm qua, cải cách thủ tục hành chính đã đạt được những kết quả tích cực, song vẫn còn không ít rào cản về thời gian xử lý, chi phí tuân thủ và tính minh bạch.

AI mở ra khả năng chuyển đổi căn bản từ xử lý thủ công sang tự động hóa, từ quản lý hồ sơ sang quản trị quy trình thông minh. Các hệ thống AI có thể hỗ trợ tiếp nhận, phân loại, xử lý hồ sơ hành chính 24/7, rút ngắn đáng kể thời gian cấp phép cho người dân và doanh nghiệp. Điều này không chỉ tiết kiệm chi phí xã hội mà còn tạo dựng niềm tin, yếu tố then chốt trong môi trường đầu tư, kinh doanh.

Mỗi ngày, TP.HCM tạo ra một khối lượng dữ liệu khổng lồ về dân cư, giao thông, môi trường, năng lượng, tiêu dùng, đầu tư. Trước đây, phần lớn dữ liệu này tồn tại rời rạc, chưa được khai thác hiệu quả. Với AI, dữ liệu trở thành tài nguyên chiến lược, giúp chính quyền phân tích xu hướng, mô phỏng kịch bản và đưa ra quyết định dựa trên bằng chứng khoa học thay vì cảm tính.

Trong quản trị giao thông, AI có thể dự báo điểm nghẽn, điều tiết tín hiệu đèn theo thời gian thực, giảm ùn tắc và tai nạn. Trong quản lý môi trường, AI giúp giám sát chất lượng không khí, nguồn nước, cảnh báo sớm ô nhiễm. Trong quy hoạch đô thị, các mô hình AI hỗ trợ đánh giá tác động dài hạn của các dự án hạ tầng, giúp tránh những sai lầm tốn kém kéo dài hàng chục năm.

Quan trọng hơn, AI giúp nâng tầm sản phẩm quan trọng nhất của chính quyền trong việc quyết định quản lý. Mỗi quyết định về đầu tư công, quy hoạch, phân bổ nguồn lực đều có tác động sâu rộng và lâu dài. Khi được hỗ trợ bởi phân tích dữ liệu lớn và mô hình dự báo AI, các quyết định này trở nên chính xác hơn, giảm rủi ro và tăng hiệu quả sử dụng nguồn lực xã hội.

AI cũng góp phần thu hẹp khoảng cách giữa chính quyền và người dân. Thông qua các nền tảng số thông minh, ý kiến, kiến nghị của người dân được tổng hợp, phân tích và phản hồi nhanh chóng. Đây chính là nền tảng để xây dựng một đô thị dân chủ số, nơi người dân không chỉ là đối tượng phục vụ mà là chủ thể đồng kiến tạo.

Theo các chuyên gia, để AI thực sự trở thành động lực tăng trưởng, TP.HCM xác định hạ tầng số là điều kiện tiên quyết. Thành phố đang đẩy nhanh triển khai mạng 5G, ưu tiên các khu vực động lực như Khu công nghệ cao, trung tâm tài chính, các cảng biển và hành lang logistics. Song song đó là phát triển hạ tầng IoT, trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây và kho dữ liệu dùng chung.

Việc phá bỏ tình trạng ốc đảo dữ liệu giữa các sở, ngành là nhiệm vụ then chốt. Khi dữ liệu được kết nối, chia sẻ và chuẩn hóa, AI mới có thể phát huy vai trò như bộ não của đô thị thông minh. Đây cũng là nền tảng để phát triển các dịch vụ số tiên tiến trong y tế, giáo dục, tài chính, logistics và thương mại điện tử.

Nhân sự chất lượng cao là nguồn lực trọng yếu thúc đẩy nền tảng AI tại TP.HCM. Ông Nguyễn Hoàng Hiệp, Giám đốc vận hành Công ty Cổ phần AI Hay đánh giá: “Để TP.HCM trở thành AI Hub thực sự, điều cần làm là tiếp tục dồn nguồn lực và chiêu mộ nhân tài, cả từ trong nước lẫn quốc tế, tạo thành một cụm đủ lớn để sinh ra hiệu ứng lan toả. Chính nguồn lực con người này mới tạo ra một AI Hub thật sự, chứ không phải những toà nhà to lớn hay khu đô thị trông có vẻ công nghệ. Hạ tầng vật chất chỉ là vỏ bọc, con người mới là lõi”.

Ông Stephan Mergenthaler, Tổng Giám đốc điều hành Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) cho biết, đối với TP.HCM, yêu cầu cấp thiết phải tái cấu trúc hệ thống đào tạo và phát triển nguồn nhân lực.

Việc trang bị kỹ năng số, tư duy AI và năng lực học tập suốt đời cho người lao động, đặc biệt là giới trẻ, cần được đặt ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển. Đây không chỉ là trách nhiệm của các cơ sở giáo dục, mà còn đòi hỏi sự tham gia của doanh nghiệp, tổ chức nghiên cứu và chính quyền thành phố trong việc tạo ra môi trường thử nghiệm, học hỏi và đổi mới liên tục.

Khi AI ngày càng thấm sâu vào đời sống kinh tế - xã hội, TP.HCM đứng trước cơ hội lớn để vươn mình cùng kỷ nguyên AI, nếu biết biến thách thức về lao động và kỹ năng thành động lực đổi mới.

Tương lai không thuộc về những ai chỉ theo kịp công nghệ, mà thuộc về những cộng đồng, đô thị và quốc gia biết chủ động định hình cách con người và AI cùng làm việc, cùng sáng tạo và cùng phát triển.

Với nền tảng năng động sẵn có và khát vọng vươn tầm, TP.HCM đang có đầy đủ điều kiện để trở thành một trong những đô thị tiên phong của khu vực trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.

Ở góc độ thực thi, ông Nguyễn Hoàng Hiệp, Giám đốc vận hành AI Hay, đưa ra một góc nhìn thực tế: “TP.HCM không thiếu người giỏi, nhưng chúng ta đang thiếu một cụm đủ lớn để tạo hiệu ứng lan tỏa”. Đặc thù của ngành AI là nhân tài luôn có xu hướng thu hút lẫn nhau. Các AI Research Lab danh tiếng thế giới thành công nhờ mật độ nhân tài cao, tạo ra môi trường để người giỏi cùng làm việc với người giỏi.

Để hiện thực hóa AI Hub, ông Hiệp đề xuất ba trụ cột hành động. Đó là tạo ra một cụm nhân tài đủ lớn cả trong và ngoài nước để tạo sức bật.

Một AI Hub thật sự được định nghĩa bởi trí tuệ con người, không phải bởi những tòa nhà đồ sộ. Thứ hai, đưa các bài toán sát sườn của thành phố như kẹt xe, ngập nước thành những kho dữ liệu thử nghiệm hấp dẫn. Khi các kỹ sư trẻ được trao cơ hội tiếp cận dữ liệu thật để giải quyết vấn đề thật, đó chính là cách đào tạo và giữ chân người tài hiệu quả nhất. Và cuối cùng, xây dựng văn hóa trọng dụng những nhà nghiên cứu, biến họ thành những biểu tượng của thành phố để họ muốn gắn bó và xây dựng tương lai chung.

Với nền tảng năng động và khát vọng vươn tầm, TP.HCM hoàn toàn hội đủ điều kiện để trở thành đô thị tiên phong của khu vực. Bằng cách tập trung người giỏi, mở sân chơi thực và xây dựng văn hóa trọng dụng, thành phố sẽ biến giấc mơ lớn thành hiện thực, khẳng định vị thế trung tâm trí tuệ nhân tạo trong kỷ nguyên mới.

Bài 2: Khát vọng 2050: TP.HCM vươn tầm siêu đô thị AI của châu Á