Tôi nhớ như in một phiên tòa đầu tháng 7-2009 tại TAND TP.HCM. Trước giờ xét xử, người thẩm phán chủ tọa hôm đó đã đứng ở góc khuất phía sau cánh gà, nhìn rất lâu về hai bị cáo non nớt đang cúi gầm mặt trước vành móng ngựa. Ánh sáng ban mai phản chiếu qua khe cửa làm bừng sáng cả gương mặt ông...
1. Trước khi xử, ông đã nghiên cứu hồ sơ vụ án này, một vụ án rất đơn giản và dễ giải quyết. Cái làm ông chú ý nhiều nhất chính là hoàn cảnh của hai đứa trẻ. Chúng là anh em ruột, bị mẹ bỏ rơi từ nhỏ vì cái tội nghèo. Người cha một mình cun cút gồng gánh, gà trống nuôi con. Đến giờ, một đứa đang theo học cao đẳng nghề tại một trường khá nổi tiếng ở TP, một đứa đang theo học lớp 12, chuẩn bị thi tốt nghiệp.
Phiên tòa bắt đầu. Thằng anh khóc. Giọt nước mắt của nó là giọt nước mắt của một đứa trẻ đang trưởng thành, cứ ngỡ tương lai rộng mở khi sắp hoàn thành ba năm mài đũng quần trên ghế giảng đường. Nó sẽ kiếm được việc làm, đỡ đần cha già mai bệnh mốt đau, rồi lo cho em. Nhưng giờ đây, có lẽ mọi thứ sẽ khép lại khi đối diện với nó là cái vành móng ngựa lạnh lùng.
Còn đứa em, cứ chốc chốc lại hướng ánh nhìn xuống người cha mái tóc râm bạc ngồi phía dưới. Rồi nó chậm rãi kể lại toàn bộ vụ án. Bắt nguồn từ một ngày Chủ nhật, cha đi làm, anh nó đi phụ hàng xóm xây nhà để kiếm chút tiền nong. Nó ở nhà buồn quá, đi loay hoay gần nhà trong khu xã Nhuận Đức (Củ Chi). Tình cờ nó lạc vào một công ty liên doanh nước ngoài, rồi nhổ một cây cảnh trong đó đem về trồng chơi. Trên đường về, một người đàn ông hỏi mua với giá 20.000 đồng. Nó đồng ý và hí hửng với số tiền ít ỏi vừa có được.
Chủ nhật tuần sau, cần tiền không dám xin cha, nó rủ anh mình đi cắt cây cảnh về bán như lần trước. Hai anh em chúng đã lẻn vào công ty nọ nhổ trộm bốn cây cảnh đem về bán cho một ông chú cùng xóm được 80.000 đồng. Bén mùi, một ngày giữa tháng 8-2008, trong lúc đi cắt cỏ, chúng lại lẻn vào công ty cũ nhổ thêm bốn cây cảnh. Vừa mới nhổ được hai cây thì chúng bị bảo vệ công ty phát hiện.
Theo kết quả giám định, bốn cây cảnh này trị giá 800.000 đồng nên anh em chúng bị khởi tố, truy tố về tội trộm cắp tài sản.
2. Nghe con thuật lại câu chuyện, gương mặt người cha đờ đẫn vì lo lắng. Ông không hề biết rằng lúc đó, ngồi trên bàn xử, vị thẩm phán đã thầm quyết tâm phải thực hiện một dự định tốt đẹp cho hai đứa trẻ dại dột kia.
Chẳng là hôm trước, vị thẩm phán đọc báo, biết Quốc hội đã thông qua việc sửa đổi, bổ sung BLHS năm 1999. Theo đó, với tội trộm cắp tài sản, chỉ xử lý hình sự nếu người vi phạm chiếm đoạt tài sản có giá trị từ 2 triệu đồng trở lên. Tuy nhiên, đến thời điểm xét xử này vẫn chưa có văn bản hướng dẫn. Bằng kinh nghiệm, ông biết trong những ngày sắp tới sẽ có nghị quyết hướng dẫn áp dụng và lẽ tất nhiên, vấn đề hồi tố sẽ được đặt ra. Nếu lùi ngày xử lại một khoảng thời gian thì hai đứa trẻ sẽ thoát khỏi vòng lao lý, sẽ không phạm tội.
Vì thế, ông quyết định cần phải hoãn phiên xử lại dù trước đó ông từng dự định cho hai đứa trẻ này được hưởng án treo. Bởi vì nếu phạt án treo, chúng vẫn phải gánh một bản án khi vào đời. Chúng rất có thể bị trường cho nghỉ học hay không thể nhìn mặt bè bạn nữa. Cánh cửa tương lai đóng lại, ngày mai của chúng sẽ ra sao… Nhìn xa hơn, tòa xử xong mà nghị quyết hướng dẫn được ban hành, có cho phép hồi tố thì chúng cũng có thể sẽ được miễn chấp hành hình phạt, xóa án tích đó. Nhưng liệu rằng con đường pháp lý này có quá dài hay không? Đến lúc ấy, chúng có còn được đến trường nữa không khi trước đó từng mang một bản án?
Cuối cùng, ông đã thuyết phục các thành viên còn lại của hội đồng xét xử hoãn phiên tòa. Lý do cụ thể được đưa ra là khi phạm tội, hai bị cáo chưa đủ 18 tuổi nhưng quá trình điều tra, cơ quan điều tra không chỉ định luật sư tham gia tố tụng là vi phạm tố tụng nghiêm trọng, cần trả hồ sơ để khắc phục vi phạm.
Ngay sau khi phiên tòa tạm hoãn, người thẩm phán đã gọi cha của hai đứa trẻ đến, nhắc nhở ông nên gấp rút bồi thường cho bên nạn nhân để sau này có thể làm tình tiết xem xét giảm nhẹ cho các con.
3. Từ hôm hoãn xử, từng ngày, từng ngày vị thẩm phán mong chờ văn bản hướng dẫn áp dụng BLHS sửa đổi, bổ sung. Ngày đó rồi cũng đến. Theo Nghị quyết 33 của Quốc hội, nếu vụ án đang được điều tra, truy tố, xét xử thì phải đình chỉ khi người vi phạm trộm cắp tài sản có giá trị dưới 2 triệu đồng. Trường hợp người bị kết án đang chấp hành hình phạt hoặc đang được tạm đình chỉ thi hành án thì họ được miễn chấp hành phần hình phạt còn lại; trường hợp người bị kết án chưa chấp hành hình phạt hoặc đang được hoãn thi hành án thì họ được miễn chấp hành toàn bộ hình phạt…
Cũng ngay sáng đó, đại diện VKS gọi điện thoại báo cho ông biết rằng việc điều tra bổ sung đã hoàn tất, hồ sơ sẽ được chuyển qua tòa. Với một nụ cười thoải mái, ông lập tức hỏi lại: “Sao anh không áp dụng ngay Nghị quyết 33 để đình chỉ vụ án nhỉ?”.
Suốt hôm đó, lòng ông lâng lâng một niềm vui khó tả. Hai đứa trẻ nghèo khó kia sẽ thoát tội. Tương lai của chúng sẽ không bị khép lại. Bởi vì một điều đơn giản, những đứa trẻ hiền lành, tội nghiệp, khờ dại, non nớt ấy không đáng phải bị trả giá chỉ vì một hành vi ít nghiêm trọng như thế.
HOÀNG YẾN
