Thu hẹp 'vùng xám' để không thể, không dám, không muốn tham nhũng

Tại Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh công tác kiểm tra giám sát, kiểm soát quyền lực và đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, lãng phí (PCTNTCLP) trong giai đoạn tới cần được đặt trong tổng thể yêu cầu phát triển nhanh và bền vững, với cách tiếp cận vừa mang tính hệ thống, vừa có chiều sâu chiến lược.

Đất nước đang hướng tới mục tiêu tăng trưởng cao, nhiều cơ chế, chính sách đã được xây dựng theo hướng thông thoáng, cởi mở hơn để khơi thông nguồn lực phát triển. Tuy nhiên, nguy cơ phát sinh tham nhũng, lãng phí, tiêu cực cũng vì vậy mà gia tăng theo cả chiều rộng lẫn mức độ.

Kiểm soát quyền lực - giải pháp cốt lõi để phòng ngừa “từ gốc”

TS Đinh Văn Minh, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Thanh tra Chính phủ), nhìn nhận công tác PCTNTCLP ở nước ta đang bước vào giai đoạn mới với yêu cầu cao hơn, toàn diện hơn và cũng quyết liệt hơn. Từ trọng tâm là phát hiện và xử lý các vụ việc cụ thể thì nay đã chuyển mạnh sang hoàn thiện thể chế, kiểm soát quyền lực, phòng ngừa từ sớm, từ xa.

Đặc biệt, TS Minh nhấn mạnh yêu cầu kiểm soát quyền lực đang trở thành một đòi hỏi cấp thiết và là giải pháp cốt lõi để ngăn ngừa tham nhũng từ gốc. “Đây không chỉ là thông điệp chính trị mà còn là định hướng lớn về xây dựng thể chế” - ông nói.

Phân tích sâu, TS Minh cho rằng bản chất của tham nhũng gắn liền với quyền lực. Nếu quyền lực không bị ràng buộc bởi cơ chế minh bạch, trách nhiệm giải trình và giám sát thì rất dễ bị lạm dụng vì lợi ích cá nhân hoặc lợi ích nhóm. Chính vì vậy, kiểm soát quyền lực được coi là giải pháp cơ bản, cốt lõi của PCTN. “Khi quyền lực được phân công rõ ràng, được kiểm soát chặt chẽ và vận hành trong khuôn khổ pháp luật minh bạch, cơ hội để tham nhũng nảy sinh sẽ thu hẹp” - theo TS Minh.

Cũng theo nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Thanh tra Chính phủ, kiểm soát quyền lực không chỉ là tổ chức bộ máy mà còn là thiết kế thể chế. Như yêu cầu mà Tổng Bí thư đặt ra là phải thiết kế, cải tiến thể chế đủ chặt chẽ để “không thể” tham nhũng, lãng phí, đồng thời xây dựng cơ chế giám sát đủ mạnh để “không dám” và “không muốn” tham nhũng.

Hiện nay, ở những lĩnh vực nhạy cảm như đất đai, đầu tư công, đấu thầu, mua sắm công… khoảng trống cho tiêu cực, lợi ích nhóm phát sinh rất lớn, nguy cơ tham nhũng rất cao. Vì vậy, TS Minh cho rằng muốn hạn chế tham nhũng, tiêu cực, trước hết phải thu hẹp tối đa “vùng xám” trong chính sách và pháp luật.

Theo ông, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng rõ ràng, minh bạch và dễ kiểm tra. Khi một vụ việc tham nhũng xảy ra, cần nhìn nhận không chỉ là sai phạm của cá nhân mà còn là lỗ hổng của hệ thống. Việc sửa đổi, bổ sung pháp luật phải kịp thời để sửa “lỗi hệ thống” đó.

Cùng với đó là đẩy mạnh công khai, minh bạch và số hóa toàn bộ quy trình. Khi thông tin về quy hoạch, dự án, đấu thầu, mua sắm công… được công khai, số hóa và có thể truy vết, không gian cho “đi đêm”, “xin-cho” sẽ bị thu hẹp.

TS Minh nhấn mạnh cần tách bạch rõ ràng giữa chức năng quản lý nhà nước và chức năng kinh doanh, giữa người quyết định và người thực hiện. Việc một cá nhân hoặc một cơ quan vừa có quyền phê duyệt, vừa có lợi ích liên quan là nguy cơ rất lớn. Đồng thời, tăng cường kiểm tra, thanh tra có trọng tâm, trọng điểm, kết hợp với kiểm toán độc lập.

“Điều quan trọng là phải làm cho hệ thống tự vận hành minh bạch ngay từ đầu chứ không phải chỉ dựa vào thanh tra, kiểm tra để phát hiện sai phạm” - TS Minh nói và cũng cho rằng cần thiết lập cơ chế trách nhiệm giải trình rõ ràng.

Theo ông, PCTN trong giai đoạn hiện nay đòi hỏi một cách tiếp cận mới. Cụ thể, lấy kiểm soát quyền lực làm trung tâm, lấy phòng ngừa làm chiến lược lâu dài. Khi quyền lực được ràng buộc trong một hệ thống minh bạch, trách nhiệm và giám sát hiệu quả mới có thể ngăn chặn tham nhũng từ gốc, từ sớm và từ xa.

Chống tham nhũng không mâu thuẫn với phát triển

PGS-TS Lê Quốc Lý, nguyên Phó Giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, cho biết qua nhiều giai đoạn phát triển, Đảng ta vẫn kiên định với mục tiêu PCTN, tạo niềm tin trong nhân dân.

Theo ông Lý, sau Hội nghị Trung ương 2, trọng tâm của công tác PCTNLP nằm ở khâu thực thi. Việc đầu tiên là cần cơ chế giám sát, kiểm tra thường xuyên để bảo đảm thực hiện đúng đường lối, chủ trương của Đảng, Nhà nước. Toàn Đảng ta cùng một ý chí, cùng một nghị lực, một hành động để xây dựng đất nước giàu mạnh. “Cơ sở Đảng nào yếu kém thì nên thay đổi. Bí thư, chủ tịch nào không làm được việc cũng nên thay người, lấy kết quả công việc để đánh giá năng lực” - ông nói.

Đề cập đến việc các dự án quy mô lớn luôn tiềm ẩn nguy cơ tham nhũng, PGS-TS Lê Quốc Lý cho rằng lo ngại này là có cơ sở. Những dự án, công trình trọng điểm có nguồn kinh phí rất lớn, tổ chức, quản lý qua nhiều khâu, nhiều tầng nấc nên dễ nảy sinh lòng tham, gây thất thoát.

“Phải kiểm tra, giám sát chặt, có quy định tường minh. Công trình phải được hoàn thành theo đúng thiết kế, tiến độ, dự toán chứ không thể kéo dài thời hạn hay điều chỉnh mức đầu tư... Bởi việc này sẽ tiềm ẩn sự lãng phí, tha hóa và tham nhũng…” - PGS-TS Lê Quốc Lý nói.

Nêu thực tế nhiều công trình, dự án ngàn tỉ đồng “đắp chiếu” hàng chục năm, ông Lý khẳng định đây là một dạng tham nhũng, lãng phí tài sản của nhân dân. Sự tham nhũng, tha hóa này còn xuất hiện từ những công trình nhỏ nên càng phải giám sát chặt chẽ và xây dựng hệ thống thể chế, pháp luật rõ ràng, rành mạch.

Dù vậy, ông nhấn mạnh việc kiểm tra, giám sát cần làm sao phải trở thành nền tảng để tạo lập môi trường kinh doanh lành mạnh, để không trở thành lực cản. Nghị quyết 66 với trọng tâm là chuyển mạnh sang tư duy xây dựng pháp luật kiến tạo phát triển, Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân hay Hội nghị Trung ương 2 đã nêu rõ các cơ chế tháo gỡ, mở rộng không gian phát triển cho các chủ thể kinh tế và cho doanh nghiệp. “Thể chế chống tham nhũng không mâu thuẫn với việc tạo môi trường cho doanh nghiệp phát triển” - ông nêu quan điểm.

PGS-TS Lê Quốc Lý cũng dẫn chứng thực tế về tình trạng thiếu cát ở các công trình như cầu vượt biển Hòn Khoai gây chậm tiến độ hay vụ 300 tấn thịt bẩn được đưa vào tiêu thụ tại các chợ đầu mối, chợ dân sinh, cung cấp cho một số trường học ở Hà Nội. Theo ông, phải phân định rõ nguyên nhân, điều hành của chính quyền địa phương đã quyết liệt tháo gỡ các khó khăn chưa?

Việc thực thi pháp luật không đồng nghĩa với cấm đoán, cản trở hoạt động sản xuất, kinh doanh. Bất kỳ cơ sở, tổ chức Đảng, chính quyền nào làm chậm trễ quá trình triển khai đều phải bị xử lý. “Đất nước chỉ giàu lên khi sản xuất ra của cải vật chất. Những người gây khó dễ, không giải quyết vấn đề mà vòi vĩnh phong bì thì phải xử lý ngay” - PGS-TS Lê Quốc Lý nêu quan điểm.

Ông cũng cho rằng vấn đề chống tham nhũng nên được nhìn ở góc độ: Không cho phép bất kỳ ai nhân danh điều tốt để làm điều xấu hay nhân danh pháp luật, Đảng, Nhà nước để tham nhũng. “Nhiều người nhân danh chống tham nhũng lại tham nhũng rồi bao biện cho những sai trái đó. Chúng ta chống cát tặc là đúng nhưng không có nghĩa là cấm doanh nghiệp khai thác cát hợp pháp để xây dựng, làm công trình” - ông Lý nói thêm.

PGS-TS Lê Quốc Lý nhấn mạnh chống tham nhũng nhưng không được gây cản trở cho phát triển, phải lấy thước đo cuối cùng là hiệu quả tạo ra của cải vật chất cho người dân và xã hội.