Tự chủ chiến lược: Bản lĩnh và tầm nhìn mới để Việt Nam phát triển

Tại phiên bế mạc Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV, Tổng Bí thư Tô Lâm đã truyền đi một thông điệp mang tầm vóc định hướng chiến lược cho chặng đường mới: “Một đất nước muốn tăng trưởng nhanh, thu hút đầu tư lớn, mở rộng thị trường và hội nhập sâu rộng thì trước hết phải là một quốc gia có tự chủ chiến lược, có năng lực kiểm soát rủi ro, có thể chế vững, có trật tự xã hội ổn định và sức đề kháng cao trước các cú sốc”.

TS - Thượng tá Nguyễn Quỳnh Anh, Trường ĐH An ninh nhân dân, nhìn nhận trong bối cảnh thế giới đối mặt với sự phân mảnh và biến động địa chính trị ngày càng gay gắt, thông điệp này mang ý nghĩa quyết định đối với năng lực cạnh tranh và sức đề kháng của Việt Nam nhằm hội nhập sâu rộng mà không bị hòa tan.

Chuyển từ tự chủ để tồn tại sang tự chủ để kiến tạo

. Phóng viên: Trong sự phát triển của đất nước ở nhiệm kỳ mới với bối cảnh mới, thông điệp của Tổng Bí thư Tô Lâm mang ý nghĩa thế nào, thưa ông?

+ TS Nguyễn Quỳnh Anh: Thông điệp của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV phản ánh triết lý phát triển quan trọng của Việt Nam khi bước vào kỷ nguyên vươn mình. Thông điệp đã xác lập tư duy nội lực là yếu tố quyết định.

Trong một thế giới đầy biến động nhanh chóng, khôn lường, Tổng Bí thư đã định vị lại mối quan hệ giữa “tĩnh” và “động”, giữa “bất biến” và “vạn biến”. Phát triển kinh tế, tăng trưởng nhanh hay thu hút đầu tư lớn là cái “động” chúng ta hướng tới nhưng để đạt được điều đó thì phải dựa trên cái “tĩnh” - một nền tảng vững chắc, bền chặt, không thể dễ dàng lay chuyển. Nền tảng ấy chính là sự tự chủ chiến lược và thể chế vững mạnh, hiệu lực, hiệu năng, hiệu quả.

Thông điệp của Tổng Bí thư còn nhận diện trúng và đúng bản chất của an ninh hiện đại khi tích hợp yêu cầu phát triển kinh tế với yêu cầu bảo đảm an ninh quốc gia. Không sự phát triển nào được coi là thành công nếu nó khiến đất nước, dân tộc trở nên mong manh trước các “cú sốc” từ bên ngoài. Chính vì vậy, điều quan trọng là phải biết nhận diện nguy cơ từ sớm, từ xa, xây dựng năng lực dự báo và kiểm soát tốt mọi rủi ro có thể xảy ra.

. Tự chủ chiến lược là khái niệm không mới nhưng đang được nâng lên một tầm mức mới, mang tính sống còn trong bối cảnh hiện nay?

+ Tự chủ chiến lược trong giai đoạn này là khả năng giữ vững quyền tự quyết và lợi ích quốc gia, dân tộc trong quá trình toàn cầu hóa, quốc tế hóa với một môi trường chứa đựng nhiều sự phụ thuộc, đan xen lẫn nhau, tác động qua lại nhau; ranh giới giữa đối tác và đối tượng có những thời điểm khó phân định rạch ròi.

Nội hàm của nó bao gồm tự chủ về đường lối chính trị, tự chủ về tiềm lực an ninh, quốc phòng và đặc biệt là tự chủ về nền tảng kinh tế, khoa học công nghệ cốt lõi. So với giai đoạn trước, tự chủ chiến lược đã chuyển mạnh từ tự chủ để tồn tại sang tự chủ để kiến tạo.

Nếu trước đây tự chủ thường gắn liền với việc giữ vững độc lập, chủ quyền lãnh thổ thì nay là khả năng tham gia vào quản trị toàn cầu, định vị thế và uy tín trên trường quốc tế; là tiếng nói có trọng lượng để tham gia định hình các luật chơi quốc tế. Đó còn là sự chuyển mình từ tâm thế hòa nhập sang tâm thế đóng góp và dẫn dắt ở những lĩnh vực Việt Nam có thế mạnh.

Đây cũng là sự chuyển dịch sang tự chủ số và tự chủ công nghệ. Bởi trong kỷ nguyên mới, tự chủ chiến lược mà không làm chủ được dữ liệu, không có hạ tầng số đủ mạnh và không am hiểu về khoa học công nghệ như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn thì đó là sự tự chủ thiếu hụt. Chính vì lẽ đó, Tổng Bí thư đã nhấn mạnh việc sở hữu đội ngũ cán bộ am hiểu sâu sắc về công nghệ và quản trị là yêu cầu bắt buộc để bảo vệ sự tự chủ này ngay từ bên trong.

Thể chế vững mạnh, minh bạch - “trái tim” của tự chủ chiến lược

. Tổng Bí thư Tô Lâm cũng gắn kết rất chặt chẽ giữa tự chủ chiến lược với việc có một thể chế vững và năng lực kiểm soát rủi ro.

+ Thể chế vững và tự chủ chiến lược là mối quan hệ giữa gốc và ngọn. Một thể chế vững mạnh, minh bạch không chỉ là “tấm khiên” mà còn là “trái tim” của sự tự chủ chiến lược, đảm bảo nâng cao năng lực kiểm soát rủi ro.

Sự vận hành của một thể chế vững tạo ra bức tường thành to lớn, phá tan mọi điểm nghẽn, rào cản, tạo tiền đề cho sự phát triển từ kinh tế tới chính trị, văn hóa, xã hội. Đây chính là sức mạnh nội sinh lớn nhất để đối diện với mọi áp lực bên ngoài, giữ vững sự tự chủ.

Mặt khác, thể chế vững chắc cũng chính là lợi thế cạnh tranh, bởi các nhà đầu tư lớn chỉ tìm đến những nơi có hệ thống chính trị - pháp lý ổn định, minh bạch. Do đó, thể chế vững mạnh là cách chúng ta lựa chọn đối tác, thu hút ngoại lực nhằm củng cố nội lực.

Không chỉ như vậy, thể chế vững còn giúp vô hiệu hóa mọi âm mưu, hoạt động của các đối tượng xấu, thế lực thù địch, các luận điệu bôi nhọ và xuyên tạc. Họ thường lợi dụng những kẽ hở của thể chế, những sự thiếu minh bạch để tung tin sai lệch. Một thể chế vững với cơ chế kiểm soát quyền lực chặt chẽ sẽ tự động khiến quy trình quản lý, lãnh đạo đất nước hoạt động hiệu quả, đào thải những cá nhân không đủ đức, tài và làm thất bại mọi âm mưu “diễn biến hòa bình”.

Giữ “vạn biến” bằng sự linh hoạt tư duy

. Thế giới đang đối mặt với sự phân mảnh và biến động địa chính trị ngày càng gay gắt. Việt Nam cần chuẩn bị tâm thế và xây dựng những kịch bản ứng phó ra sao để luôn duy trì thế chủ động chiến lược?

+ Bước sang năm 2026, thế giới chứng kiến nhiều cú sốc chính trị, xung đột vũ trang gia tăng, nhiều chuẩn mực trong quan hệ quốc tế bị phá vỡ; các chuỗi cung ứng, đặc biệt là cung ứng năng lượng khủng hoảng nghiêm trọng.

Trong một bức tranh đa cực, đa trung tâm và có vô số vết nứt, đứt gãy, mọi kịch bản được xây dựng trong tương lai đều chứa đựng những biến số khó lường. Tuy nhiên, chúng ta phải giữ tâm thế sáng suốt để nhận thức rõ ràng rằng sức đề kháng của một quốc gia không chỉ nằm ở kho vũ khí mà nằm ở độ bền vững của hệ thống và sự linh hoạt của tư duy. Việc chuẩn bị kịch bản thật kỹ lưỡng để đối phó với những nguy cơ có thể đến, “lo giữ nước khi nước còn chưa nguy” là hết sức cần thiết.

Thứ nhất, nhất quán chủ trương đa phương hóa và đường lối ngoại giao cây tre. Việt Nam sẵn sàng là bạn, là đối tác tin cậy, là thành viên có trách nhiệm trong cộng đồng quốc tế nhưng phải giữ vững nguyên tắc “4 không” trong bảo đảm an ninh, quốc phòng. Chúng ta kiên định và vận dụng linh hoạt chính sách đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa; tránh tối đa việc bị lôi kéo vào các liên minh quân sự hoặc phải “chọn bên”.

Thứ hai, Việt Nam cần khắc phục khó khăn, biến thử thách thành lợi thế, hành động để đẩy mạnh phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng nền kinh tế tự chủ, giảm tối thiểu việc phụ thuộc vào một thị trường hay một đối tác duy nhất. Đồng thời, phải tăng cường sức mạnh quốc phòng ở mức độ cần thiết, thấm nhuần nguyên lý tự lực cánh sinh.

Thứ ba, xây dựng những phương án để đảm bảo an toàn về an ninh kinh tế, an ninh năng lượng, an ninh môi trường; có phương án khắc phục khủng hoảng cũng như phương án giải quyết các tình huống ngoại giao khi các bên xung đột đều có quan hệ mật thiết, chặt chẽ với Việt Nam. Mặt khác, cần chủ động làm tốt công tác tuyên truyền, xây dựng mặt trận thông tin để phòng thủ xã hội và phòng thủ số.

Thứ tư, giữ vững thế trận lòng dân, coi đây là thành trì quan trọng để giải quyết mọi vấn đề khó khăn, thách thức. Thực tế, mọi kịch bản đều phải lấy dân làm gốc, xuất phát từ lợi ích, nguyện vọng của nhân dân. Khi lòng dân đồng thuận, tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước, chúng ta sẽ có sức đề kháng mạnh mẽ để vượt qua mọi khó khăn.

Chuyển sang vị thế định vị và dẫn dắt

. Từ những nhận thức vĩ mô đó, để bảo đảm được “tự chủ chiến lược” trên thực tế, Việt Nam cần thay đổi gì, thưa ông?

+ Việc tự chủ chiến lược phải được hiện hữu trong từng mắt xích của bộ máy và đời sống kinh tế. Theo đó, về đường lối chính trị, chúng ta phải đẩy mạnh tinh thần dân chủ và cải cách quản trị quốc gia. Trọng tâm là tiếp tục chuyển đổi nhận thức, thói quen và các mặt công tác cho phù hợp với mô hình chính quyền hai cấp, xóa bỏ triệt để mọi tầng nấc trung gian.

Một chính quyền kiến tạo phải lấy sự hài lòng của nhân dân làm thước đo và uy tín làm nền tảng. Đặc biệt, cần thực hiện đột phá trong chính sách trọng dụng nhân tài, coi trí thức là lực lượng tham vấn, có vai trò quan trọng trong hiến kế để Đảng, Nhà nước đưa ra các quyết sách chính trị.

Về kinh tế và khoa học công nghệ cốt lõi, đây là chìa khóa để giải phóng sức sản xuất và giảm thiểu sự lệ thuộc. Chúng ta cần quyết liệt phát triển các lực lượng sản xuất mới thông qua kinh tế số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn. Bên cạnh đó, phải mạnh mẽ cởi trói dứt điểm mọi ràng buộc lỗi thời để kinh tế tư nhân trở thành động lực quan trọng nhất, coi doanh nhân là những chiến sĩ trên mặt trận kinh tế…

Về tiềm lực an ninh, quốc phòng và đối ngoại, tư duy cần chuyển mạnh sang hướng an ninh toàn diện và bao trùm. Chúng ta không chỉ tập trung vào an ninh truyền thống mà phải quan tâm đầy đủ đến an ninh phi truyền thống, coi trọng tính chủ động và thực thi trong mọi tình huống.

Trong bối cảnh đó, đối ngoại không còn là mặt trận hỗ trợ mà trở thành yếu tố then chốt bảo đảm an ninh quốc gia. Việt Nam cần chuyển mình sang vị thế định vị và dẫn dắt, tham gia vào các cơ chế đa phương một cách có trách nhiệm, sáng tạo, chủ động định hình các giá trị riêng phù hợp với chuẩn mực quốc tế, khẳng định bản lĩnh và trí tuệ Việt Nam trên trường quốc tế.

. Xin cảm ơn ông.