“Không có luật, không có tội, không có phạt”

Đó gọi là áp dụng “nguyên tắc tương tự” (analogy). Như luật gia lão thành Hoàng Trung Tiếu đã từng kể lại câu chuyện trong thời kháng chiến, ở vùng chiến khu, mỗi khi có xảy ra hành vi hiếp dâm, lúc đó vì không có luật quy định về “tội hiếp dâm” nên các thẩm phán phải vận dụng điều luật sẵn có về “tội cố ý gây thương tích” để xử tội hiếp dâm. về mặt khách quan, giữa hai tội này vốn có những yếu tố… tương tự với nhau.

Việc áp dụng nguyên tắc tương tự có lợi là có thể trấn áp tội phạm kịp thời, không bỏ sót hành vi nguy hiểm cho xã hội nhưng cũng có bất lợi là không tránh khỏi tùy tiện! Vì vậy, trong xã hội văn minh, ổn định, nhà nước không áp dụng nguyên tắc tương tự nữa, mà áp dụng nguyên tắc “không có luật, không có tội”. Nguyên tắc này đã có từ thời cổ La Mã, gọi là “Nullum crimen, nulla poena, sine lege”, nghĩa là “không có luật định thì không có tội phạm, không có hình phạt”.

Hiện nay, nhà nước ta áp dụng triệt để nguyên tắc này, trong việc xử lý các hành vi trái pháp luật ở mức độ hình sự cũng như hành chính, kỷ luật lao động. Cụ thể là Bộ luật Hình sự quy định “Chỉ có người nào phạm một tội đã được Bộ luật Hình sự quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự” (Điều 2). Pháp lệnh Xử lý vi phạm hành chính cũng nêu rõ: “Xử phạt vi phạm hành chính được áp dụng đối với cá nhân, cơ quan, tổ chức có hành vi vi phạm theo quy định của pháp luật phải bị xử phạt hành chính” (khoản 1 Điều 1). Việc xử lý kỷ luật lao động cũng vậy. Bộ luật Lao động quy định rõ: Muốn xử lý kỷ luật người lao động, doanh nghiệp phải có nội quy lao động đã đăng ký với nhà nước, trong đó có ghi rõ hành vi vi phạm nào và hình thức xử phạt thế nào (Điều 82 và 83).

Trong cuộc chơi Kỳ 110 này đại bộ phận các bạn bị sai, vì… đã áp dụng nguyên tắc tương tự để xử phạt hành vi người đang lái xe mà… chụp ảnh. Đó cũng chẳng khác chi ta lấy luật về “cố ý gây thương tích” mà trị tội...“hiếp dâm” vậy!.

LS-TS PHAN ĐĂNG THANH