Chuyện chưa kể về mẹ VNAH Bùi Thị Mè

Năm 1999, khi làm luận văn tốt nghiệp khoa Đạo diễn, tôi chọn đề tài Người mẹ với niềm đau đáu thể hiện chân dung một bà mẹ Việt Nam anh hùng (VNAH) trong hàng triệu những bà mẹ VN đã có công sinh ra, nuôi dưỡng, cống hiến những người con cho sự trường tồn của Tổ quốc. Một chân dung trong hàng triệu chân dung, một nỗi đau trong hàng triệu nỗi đau, vừa là người mẹ hữu danh nhưng nỗi đau mất con như bao bà mẹ vô danh khác… đó là bộ phim tài liệu về chân dung mẹ VNAH Bùi Thị Mè. Từ phim Người mẹ, tôi trở thành con cháu gần gũi với bà và rồi tôi quen gọi bà là dì Năm một cách thân thiết.

Cơ duyên gặp mẹ từ việc làm phim

Tiếp xúc mẹ để viết kịch bản, tôi may mắn được bà mở lòng, kể những câu chuyện sâu thẳm cuộc đời người mẹ. Bà nguyên là một nhà giáo, Thứ trưởng Bộ Y tế-Thương binh Xã hội của chính phủ lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam.

Năm 1968, chỉ trong nửa tháng, bà liên tiếp nhận tin ba người con trai hy sinh và người con trai út bị thương.

Lớp trẻ chúng tôi lớn lên sau chiến tranh, khi gặp bà đều thốt lên câu hỏi: “Làm thế nào dì Năm có thể đứng vững khi cùng một lúc phải nhận bốn phát súng vào tim?”. Lặng đi một lúc, bà kể: “Ban ngày tôi lùa nước mắt vào tim, nghiến chặt răng, thu toàn lực để đứng vững trên hai chân... Một thời gian dài, lưỡi tôi như tê cứng, biết nói gì khi nỗi đau tàn phá cực độ. Ở cơ quan, mọi người nhìn tôi ái ngại, chẳng ai dám an ủi bằng lời. Chiều hết giờ làm việc, các cháu gái rủ tôi đi tắm để các cháu phụ kéo nước giếng, giúp đỡ tôi giặt giũ. Đêm lại, rừng miền Đông có con chim gì kêu “mẹ ơi, mẹ ơi” nghe đứt từng đoạn ruột. Nỗi đau mất con khiến tôi bị chứng suy nhược thần kinh, suy nhược cơ thể. Tôi sẽ gục ngã vì nỗi đau quá lớn này ư? Hình ảnh những bà mẹ đã từng đau nỗi đau mất con mà tôi đã gặp trên bước đường công tác trở về in đậm trong tâm trí tôi. Tôi hiểu không chỉ một mình tôi, mà hàng triệu bà mẹ trên đất nước này đã trải qua mất mát như tôi cho ngày hòa bình, thống nhất. Nhưng những bà mẹ ấy vẫn đứng vững trước đau thương, vẫn góp công sức vào cuộc chiến đấu. Không, tôi không thể ngã gục. Kẻ thù còn kia, tôi phải sống để tiếp tục sự nghiệp các con tôi còn bỏ dở. Tôi phải vượt qua nỗi đau, tôi phải làm việc để các con tôi được tự hào về mẹ như mẹ đã tự hào về các con”.

Mẹ VNAH Bùi Thị Mè trong một lần tiếp nguyên Tổng Bí thư Nông Đức Mạnh đến thăm. (Ảnh do gia đình cung cấp)

Lại một khoảng lặng dài, rồi bà nói tiếp: “Nào phải đâu chỉ riêng mình là người mẹ mất con. Trên đất nước này có biết bao bà mẹ đã cắt ruột mình rải dài theo những con đường cho ngày thống nhất…”.

Tự chữa vết thương lòng cho nhau

Có lần chúng tôi đưa dì Năm về Vĩnh Lộc (Bình Chánh) thăm mẹ VNAH Phạm Thị Rực. Vĩnh Lộc đã xây tặng cho mẹ Rực ngôi nhà tình nghĩa khá khang trang. Năm đó, để có phân hữu cơ bón hoa màu, bà con Vĩnh Lộc đã mua rác mà không hay tự lúc nào Vĩnh Lộc đã trở thành một bãi chứa rác khổng lồ. Rác ngập trên những con đường, trên cánh đồng, dọc theo những lối đi… Ngôi nhà của má Rực nhìn ra một cánh đồng ngập rác. Nhà tường xây, cũng tủ thờ, ván gõ nhưng mà sao gian bếp quá lạnh lẽo. Trong sự lạnh lẽo ấy, dì Năm lặng lẽ đến bên má Rực, mang theo trầu, cau, gói trà, tấm áo… Hai bàn tay già nua, nhăn nheo. Một chai sần, một héo hắt nắm chặt lấy nhau. Ngoài khung cửa, vòm trời cao xanh đến vô cùng. Hai bà mẹ mất con tự băng bó vết thương cho nhau. Nước mắt khóc con của hai bà mẹ không còn…

Rồi chúng tôi theo dì Năm về Trà Vinh, thăm lại Trường Long Đức, một cơ sở đấu tranh hợp pháp do bà làm hiệu trưởng thời chính quyền Ngô Đình Diệm. Bà hiệu trưởng đã sát vai cùng Chánh thư ký Lâm Thị Ba, dùng lý lẽ của địch đánh địch. Cơ sở Trường tư thục Long Đức tồn tại giữa lòng địch trong một thời gian dài nhờ sự che chở của đồng bào.

Dì Năm nói: “Hoạt động hợp pháp phải dựa vào dân, bám vào dân như con ong hút mật, xây tổ”. Gần 40 năm đã trôi qua, sau ngày Trường Long Đức bị đóng cửa vì tội “thân Cộng”, bà không khỏi ngậm ngùi khi người đồng chí, đồng nghiệp năm xưa giờ trở thành người đồng cảnh. Bà mẹ VNAH Lâm Thị Ba đã cống hiến ba người con cho ngày hòa bình, thống nhất.

Dì Năm nhìn chúng tôi - cái nhìn như muốn nói: “Đất Trà Vinh của bà Bùi Thị Mè có biết bao bà mẹ anh hùng như thế!”. Rồi dì Năm ngồi với mẹ Lâm Thị Ba rủ rỉ chuyện trò. Câu chuyện vòng quanh một hồi rồi cũng bị lôi tuột về ký ức những ngày đầm ấm khi các con còn sống. Hai mái đầu rưng rưng chia sẻ nỗi đau bị che giấu trong sự điềm tĩnh của những người mẹ đã ở tuổi xế chiều.

Quyển tiểu thuyết chưa kịp viết

Tôi thường qua lại nhà dì Năm để nghe dì kể nhiều chuyện. Những uẩn khúc thời thiếu nữ lẫn những trăn trở, ưu tư thời hiện đại. Trong một lần dự cuộc họp ở Văn phòng Chính phủ phía Nam, khi cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt còn sống, ông mời văn nghệ sĩ đến phát động viết về nhân sĩ trí thức, những người Nam Bộ đã hết lòng với kháng chiến.

Tôi đứng ra đăng ký một đề tài cho dì Năm. Khi nghe tôi nói lại, dì băn khoăn: “Nhiều chuyện lắm nhưng dì biết viết cái gì? Hơn nữa dì không phải là nhà văn…”. Tôi trấn an dì: “Dì cứ viết chuyện của chính dì và những người dì kể cho cháu nghe”. Vậy là dì Năm tuổi bát thập ngồi cặm cụi viết. Mấy tháng sau, dì viết xong Kể chuyện đời mình. Tập hồi ký đã được tái bản nhiều lần. Tôi nhớ mới vài năm trước, tôi đến thăm dì, dì nói: “Đợi hôm nào rảnh rang dì Năm kể những chuyện sống để bụng chết mang theo của dì Năm, con viết tiểu thuyết chắc là hay!”. Tôi hỏi: “Sao dì không viết?”. Dì cười mà mắt nhìn xa xăm: “Tế nhị lắm. Nếu hồi đó mẹ dì đừng dị đoan cho rằng dì lấy người ấy sẽ không sống nát được chiếc chiếu mà từ hôn, không biết giờ cuộc đời dì sẽ rẽ sang hướng nào. Chuyện không thành nhưng dì vẫn nhớ mãi những lá thư người ấy gửi cho dì. Dì với người ấy chưa từng nắm tay nhau mà nhớ hoài thời con gái… Tình yêu thời dì đẹp lắm!”.

Tôi chưa kịp đến để ghi lại những điều bí mật của dì thì dì đã ra đi…

Bà mẹ VNAH Bùi Thị Mè ra đi đã mang theo vào lòng đất quyển sách quý báu của đời người mà dì chưa kịp viết!

Nhà văn TRẦM HƯƠNG

TRÀ GIANG ghi