Thực hiện Nghị quyết 80: Đánh thức kho báu di sản trong kỷ nguyên AI

Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam yêu cầu đổi mới mạnh mẽ tư duy, thống nhất cao về nhận thức và hành động nhằm phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới; đổi mới phương thức quản lý văn hóa theo hướng kiến tạo, phục vụ; đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tạo động lực bứt phá cho phát triển văn hóa...

Theo đó, Nghị quyết 80 đặt ra một số nhiệm vụ là chuẩn hoá và số hoá toàn diện di sản văn hoá vật thể và phi vật thể, tác phẩm văn học, nghệ thuật có giá trị cao; quản trị dữ liệu bảo đảm an ninh và chủ quyền văn hoá số; phát triển hạ tầng số, tăng cường ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), công nghệ thực tế ảo (Blockchain)… trong sản xuất, phân phối, tiêu dùng văn hoá và quản lý văn hoá; xây dựng thiết chế "văn hóa số", "bảo tàng mở", "nhà hát di động", "thư viện số" thân thiện với mọi lứa tuổi.

Số hóa di sản: Từ bảo tồn đến trải nghiệm

Thực tế, di sản đang được “đánh thức” bằng công nghệ như mã QR, thực tế ảo, phản ánh xu hướng chuyển từ “xem - nghe” sang “tương tác - trải nghiệm”.

Nhiều mô hình số hóa bước đầu phát huy hiệu quả: Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế gắn chip NFC cho hiện vật, cho phép tra cứu bằng điện thoại; các bảo tàng như Mỹ thuật Việt Nam, Lịch sử TP.HCM, bảo tàng Hồ Chí Minh…đã triển khai tham quan ảo, tích hợp hình ảnh, video và thuyết minh đa ngôn ngữ.

Việt Nam hiện có khoảng 40.000 di tích, hơn 4 triệu hiện vật và hàng chục di sản được UNESCO công nhận, đặt ra yêu cầu cấp thiết về số hóa nhằm nâng cao hiệu quả bảo tồn, khai thác.

Riêng TP.HCM có 314 di tích được xếp hạng, 23 bảo vật quốc gia và 23 bảo tàng; đồng thời sở hữu 3 di sản phi vật thể được UNESCO ghi danh và đang hoàn thiện hồ sơ đề cử Địa đạo Củ Chi vào Danh mục Di sản Thế giới.

Từ quý I/2026, Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh (TP.HCM) triển khai mô hình trưng bày kết hợp hiện vật với dữ liệu số và trải nghiệm tương tác.

Theo ông Lâm Ngô Hoàng Anh, Phó Giám đốc Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh, hai chuyên đề “Thời thanh xuân trên tuyến đường 1C huyền thoại” và “Nguyễn Thị Bình - Trí tuệ, Bản lĩnh và Nhân cách phụ nữ Việt Nam thời đại Hồ Chí Minh” được thiết kế theo hướng hiện đại, ứng dụng phim hiệu ứng, âm thanh, màn hình tương tác và thực tế ảo (VR) nhằm tái hiện không gian lịch sử, trong đó có bối cảnh ký kết Hiệp định Paris năm 1973.

Cùng với đổi mới trưng bày, bảo tàng đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý, vận hành thông qua hệ thống soát vé tự động và bán vé trực tuyến, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động, tăng tính tự chủ tài chính.

Dự kiến từ quý II/2026, đơn vị sẽ xây dựng “Media Center”, trung tâm điều khiển nội dung tập trung, cho phép quản lý đồng bộ hệ thống trình chiếu, âm thanh và cập nhật dữ liệu linh hoạt.

Nút thắt dữ liệu, hạ tầng và nhân lực

Dù đạt được những kết quả bước đầu, quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa vẫn đối mặt với nhiều thách thức.

Theo TS Nguyễn Anh Minh, Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, phần lớn bảo tàng hoạt động theo mô hình phi lợi nhuận nên gặp khó khi triển khai các dự án số hóa quy mô lớn, đồng thời chưa có chính sách đủ rõ để thu hút doanh nghiệp tham gia.

Đồng quan điểm, tác giả Vũ Hoàng Anh (Đại học Ngoại thương) cho rằng hoạt động số hóa hiện vẫn mang tính rời rạc, mỗi địa phương triển khai theo cách riêng, thiếu một nền tảng dữ liệu quốc gia đóng vai trò “ngôi nhà chung”, gây lãng phí nguồn lực và hạn chế khả năng kết nối liên ngành.

Từ thực tiễn địa phương, bà Lê Tú Cẩm, Chủ tịch Hội Di sản TP.HCM, cho biết cho biết hệ thống bảo tàng nhìn chung chậm chuyển đổi số hơn do hạn chế về nhân lực và tài chính.

“Tôi cho rằng nút thắt lớn nhất nằm ở yếu tố con người: thiếu đội ngũ am hiểu di sản và công nghệ, đồng thời sự phối hợp giữa nội dung và kỹ thuật chưa đồng bộ, dẫn đến lệch pha trong triển khai, thậm chí rơi vào tình trạng nóng đầu kỳ, nguội về sau” - bà Cẩm nói.

Từ đó, bà Lê Tú Cẩm nhấn mạnh: “Cốt lõi của số hóa di sản vẫn là con người”. Trên cơ sở đó, bà cho rằng cần nâng cao năng lực công nghệ cho đội ngũ cán bộ bảo tàng, đồng thời chuyên môn hóa lực lượng kỹ thuật số hóa theo từng lĩnh vực.

Bà cũng cho rằng cần thay đổi nhận thức: số hóa không làm giảm giá trị hay lượng khách tham quan trực tiếp mà còn mở rộng khả năng tiếp cận và lan tỏa di sản trên môi trường số. Vì vậy, hiệu quả bảo tàng cần được đánh giá không chỉ qua lượng khách mà còn ở mức độ ảnh hưởng trên không gian số.

“Nếu không dựa trên di sản và lịch sử, du lịch sẽ thiếu ‘nguyên liệu đầu vào’ để hình thành sản phẩm” - bà Cẩm nhận định.

Ở góc độ doanh nghiệp sáng tạo nội dung số, ông Hoàng Đình Chung, Giám đốc Trung tâm Bản quyền số (Hội Truyền thông số Việt Nam), cho rằng vi phạm bản quyền trên môi trường số vẫn diễn ra phổ biến, với các hành vi như phát sóng lậu, sao chép, khai thác trái phép và chia sẻ nội dung trong các nhóm kín.

Tình trạng này gây thất thoát doanh thu, làm suy giảm động lực đầu tư và cản trở sự phát triển của thị trường nội dung số.

Kiến tạo hệ sinh thái “văn hóa số”

Nghị quyết 80 đặt ra yêu cầu chuyển từ “quản lý văn hóa” sang “kiến tạo hệ sinh thái văn hóa - sáng tạo”, trong đó chuyển đổi số giữ vai trò trung tâm.

Từ góc nhìn của người làm nghề, nhạc sĩ Hoài An cho rằng công nghiệp văn hóa Việt Nam đang chuyển từ “tăng trưởng tự phát” sang “tăng trưởng có cấu trúc”, dù hệ sinh thái chưa hoàn chỉnh.

Cụ thể, năm 2025, doanh thu bản quyền âm nhạc đạt khoảng 424 tỷ đồng, trong đó hơn 70% đến từ nội dung số; điện ảnh ghi nhận doanh thu phòng vé khoảng 5.600-6.100 tỷ đồng với hơn 70 triệu lượt khán giả; ngành game đạt quy mô 1,6-1,7 tỷ USD, trở thành lĩnh vực tăng trưởng nhanh và có lợi thế xuất khẩu nội dung số. Các lĩnh vực này không chỉ đóng góp về kinh tế mà còn gia tăng “quyền lực mềm” quốc gia.

Tuy nhiên, theo nhạc sĩ Hoài An, tình trạng vi phạm bản quyền vẫn phổ biến do chi phí vi phạm thấp hơn lợi ích thu được. Cùng với đó là các hành vi khai thác nội dung không phép, cạnh tranh thiếu lành mạnh và né tránh nghĩa vụ bản quyền.

“Chi phí sản xuất trong các lĩnh vực như điện ảnh và game ngày càng cao, thời gian hoàn vốn kéo dài, trong khi việc tiếp cận vốn còn hạn chế do tài sản trí tuệ chưa được định giá đầy đủ.

Áp lực kiểm duyệt cũng phần nào khiến nhiều nhà sản xuất lựa chọn hướng đi an toàn, ảnh hưởng đến tính sáng tạo” - nhạc sĩ Hoài An tâm sự.

Từ thực tế này, nhạc sĩ Hoài An cho rằng cần phát triển thị trường theo hướng minh bạch, bền vững, bởi công nghiệp văn hóa là một “cuộc chơi toàn cầu”, trong đó bản quyền giữ vai trò cốt lõi. Trước hết, cần tăng cường chế tài xử lý vi phạm nhằm nâng cao tính răn đe.

Cùng với đó, việc tạo điều kiện để doanh nghiệp tư nhân tham gia sâu vào chuỗi giá trị được xem là yếu tố then chốt, kết hợp thúc đẩy liên kết liên ngành giữa âm nhạc, điện ảnh và du lịch nhằm gia tăng giá trị sản phẩm văn hóa.

Một hướng đi dài hạn là phát triển các tổ hợp công nghiệp văn hóa quy mô lớn, như mô hình “siêu” phim trường gắn với biểu diễn thực cảnh và du lịch trải nghiệm.

Ngoài ra, thị trường tài chính cho tài sản trí tuệ còn hạn chế; cần sớm hình thành quỹ đầu tư cho văn hóa và áp dụng các chính sách ưu đãi thuế để khuyến khích sản xuất nội dung.

“Khi chính sách đồng bộ công nghệ, công nghiệp văn hóa không chỉ là ngành kinh tế mới mà còn là nền tảng của quyền lực mềm và năng lực cạnh tranh quốc gia” - nhạc sĩ Hoài An nhận định.

Ở góc độ quản lý, ông Đinh Trung Cẩn, Tổng Giám đốc Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC), cho biết đơn vị đang nghiên cứu ứng dụng blockchain để tăng minh bạch trong lưu trữ, phân phối tác phẩm và đưa quản lý quyền đối với sản phẩm có AI vào lộ trình trọng tâm.

Hiện VCPMC đã thiết lập mạng lưới ủy quyền tại 163 quốc gia và vùng lãnh thổ, góp phần nâng cao hiệu quả bảo hộ bản quyền âm nhạc Việt Nam trên trường quốc tế.