Nuôi muỗi để... diệt muỗi

Dự kiến trong năm 2011, loại muỗi này sẽ được thả thử nghiệm ở đảo Trí Nguyên (TP Nha Trang, Khánh Hòa).

Viện Vệ sinh dịch tễ trung ương đang phối hợp với Viện Pasteur Nha Trang triển khai dự án “Nghiên cứu thả muỗi kháng virus SXH”. Đây là dự án do ĐH Queensland (Úc) chủ trì, Quỹ Bill và Melinda Gates tài trợ. Ông Lê Viết Lô, nguyên Trưởng khoa Kiểm soát vecter truyền bệnh và kiểm dịch của Viện Pasteur Nha Trang (một thành viên tham gia dự án), cho biết hướng nghiên cứu của dự án này là cấy vi khuẩn Wolbachia, một loại vi khuẩn phổ biến ở ruồi giấm, vào muỗi Aedes aegypti (thủ phạm truyền bệnh SXH). Loại vi khuẩn này sẽ làm giảm một nửa tuổi thọ của muỗi, qua đó sẽ hạn chế khả năng lây lan bệnh SXH.

Muỗi sẽ chết trước khi truyền bệnh

Ông Lê Viết Lô cho hay: “Tuổi thọ của muỗi trung bình khoảng 25-30 ngày. Từ ngày tuổi thứ 12, muỗi trưởng thành có thể truyền bệnh SXH cho người. Khi bị nhiễm khuẩn Wolbachia, muỗi sẽ bị giảm tuổi thọ; đa phần muỗi sẽ chết trước khi có khả năng truyền bệnh. Muỗi cái bị nhiễm vi khuẩn Wolbachia sẽ di truyền cho các thế hệ tiếp theo. Khi muỗi cái không nhiễm vi khuẩn Wolbachia giao phối với muỗi đực bị nhiễm vi khuẩn này thì một số hoặc tất cả trứng được thụ tinh sẽ chết. Cứ thế, quần thể muỗi bị nhiễm Wolbachia sẽ ngày càng nhiều hơn, đồng nghĩa với khả năng truyền bệnh SXH của muỗi ngày càng giảm”...

Đảo Trí Nguyên trong vịnh Nha Trang, nơi được dự định thả muỗi thử nghiệm trong năm nay. Ảnh: THÀNH NGUYỄN

“Nếu dự án này thành công, các ngành chức năng có thể đưa ra một phương pháp mới để chống dịch bệnh SXH. Phương pháp này thân thiện với môi trường hơn nhiều so với việc sử dụng hóa chất diệt muỗi” - ông Lê Viết Lô nói.

Đảo Trí Nguyên được chọn

Dự án này được thử nghiệm ở đảo Trí Nguyên (TP Nha Trang) trong ba giai đoạn. Giai đoạn 1 (2008-2010): tiến hành cấy vi khuẩn Wolbachia (tên tiếng Việt là vi khuẩn Bỏng Ngô) vào muỗi Aedes aegypti; giai đoạn 2 (2011-2014): thả muỗi đã bị nhiễm vi khuẩn Wolbachia ra thực địa; giai đoạn 3 (2015-2018): xác nhận khả năng giảm tuổi thọ của muỗi làm giảm bệnh SXH. Theo ông Lô, hiện nhóm thực hiện dự án đã thành công bước đầu với việc cấy vi khuẩn Wolbachia vào muỗi Aedes aegypti. Nếu mọi việc diễn ra đúng kế hoạch, khoảng tháng 6-2011, muỗi nhiễm vi khuẩn Wolbachia sẽ được thả ở đảo Trí Nguyên. Trước khi thả muỗi, nhóm sẽ tiến hành phỏng vấn xã hội học với người dân ở đảo để tìm kiếm sự đồng thuận.

Thả muỗi diệt muỗi: Có khả thi?

TS-BS Trần Tịnh Hiền, nguyên Phó Giám đốc BV Bệnh nhiệt đới, cho hay năm nào số người mắc SXH cũng rất nhiều, nhất là khu vực phía Nam. Tuy nhiên, việc kêu gọi làm sạch môi trường để phòng chống SXH không thể đem lại kết quả tốt hơn chỉ trong một hai năm. Chiến dịch diệt muỗi, lăng quăng đã có nhưng hiệu quả chưa cao.

“Việc dùng vi khuẩn Wolbachia để đưa vào loại muỗi gây SXH rồi đưa ra môi trường là biện pháp mang tính chất đột phá nhưng cần phải thực nghiệm sau khi thí nghiệm” - TS-BS Hiền nhận định.

Trên lý thuyết, muỗi nhiễm vi khuẩn này được thả ra môi trường sẽ lấn át muỗi SXH không nhiễm. Về lâu dài, muỗi gây SXH sinh sản ít, có đời sống ngắn sẽ góp phần làm hạn chế việc lây truyền virus gây SXH. Các thế hệ sau được sinh ra cũng theo cơ chế này. Tuy nhiên, vi khuẩn Wolbachia không thể tiêu diệt được virus gây SXH mà chỉ có khả năng làm giảm số muỗi lây truyền virus này.

TS-BS Hiền cho rằng cần hy vọng, mạo hiểm trước những biện pháp đột phá nhưng phải dựa vào những thí nghiệm đã được chứng minh. Người ta nói thả muỗi mang vi khuẩn Wolbachia sẽ giúp phòng chống, kiểm soát SXH, có nghĩa là làm cho con muỗi giảm tuổi thọ, giảm sinh sản, đồng nghĩa với việc giảm khả năng truyền bệnh trong cộng đồng.

Tác dụng ngược?

Việc đưa ra đảo Trí Nguyên để thử nghiệm là hợp lý vì đó là khu vực biệt lập; nếu xảy ra rủi ro thì cũng dễ khoanh vùng giải quyết. Về thắc mắc “Muỗi có khả năng lọt vào đất liền không?”, TS-BS Hiền trả lời điều này có thể xảy ra nhưng các nhà nghiên cứu đã tính toán đến xác suất rủi ro và các biện pháp phòng ngừa.

Tuy nhiên, theo một chuyên gia dịch tễ khác, khó đánh giá hết hậu quả việc đưa muỗi SXH có mang vi khuẩn Wolbachia ra môi trường và có khi nó lại có tác dụng ngược. Vấn đề căn bản hiện nay trong phòng chống SXH vẫn là kêu gọi ý thức người dân đối với việc làm sạch môi trường, diệt lăng quăng; đồng thời tăng cường xử phạt vi phạm hành chính trong vấn đề phòng chống dịch bệnh.

THÀNH NGUYỄN - DUY TÍNH