Bàn tiếp về nhân thân tốt: Đừng “đánh người chạy lại”

Trong khi chờ TAND Tối cao có giải thích, hướng dẫn cụ thể, chúng tôi xin giới thiệu bài viết của ông Đinh Văn Quế, nguyên Chánh Tòa Hình sự TAND Tối cao.

Trước hết cần khẳng định ngay rằng một người có nhân thân không tốt chưa hẳn là người xấu hay có nhân thân xấu.

Đã xóa án là thành người bình thường

Về lĩnh vực đạo đức, ta có thể chia ra mấy cấp độ như: tốt, rất tốt, đặc biệt tốt; xấu, rất xấu, đặc biệt xấu. Người không tốt cũng không xấu là người bình thường. Nó cũng tương tự như người phạm tội không có tình tiết giảm nhẹ và cũng không có tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự vậy. Quan niệm tốt, xấu về mặt đạo đức cũng còn tùy thuộc vào nhận thức của mỗi người và mỗi lĩnh vực xã hội khác nhau.

Về lĩnh vực pháp luật, BLHS không có điều luật nào nói đến người phạm tội có nhân thân tốt, xấu mà chỉ quy định: “Khi quyết định hình phạt, tòa án phải cân nhắc nhân thân người phạm tội” (Điều 45). Còn Điều 60 quy định về án treo cũng chỉ nêu: “Căn cứ vào nhân thân người phạm tội” chứ không quy định người phạm tội phải có nhân thân tốt. Pháp luật quy định như vậy là để cho tòa án cân nhắc.

Nghị quyết số 01 ngày 2-10-2007 của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao hướng dẫn: “Các tòa chỉ cho người bị xử phạt tù hưởng án treo khi có đủ các điều kiện, trong đó phải có nhân thân tốt, được chứng minh là ngoài lần phạm tội này họ luôn chấp hành đúng chính sách, pháp luật và chưa có tiền án, tiền sự trước đó”...

Khi quyết định hình phạt, tòa án phải cân nhắc nhân thân người phạm tội. Ảnh minh họa: HTD

Dù Nghị quyết 01 quy định như vậy nhưng không vì thế mà cho rằng trong trường hợp cụ thể, người phạm tội tuy đã có lần bị kết án (tiền án) hoặc đã có lần bị xử phạt hành chính (tiền sự) nhưng đã được xóa án tích, xóa tiền sự lại vẫn bị coi là nhân thân không tốt.

Tôi đồng ý với một số ý kiến cho rằng xã hội và pháp luật không bao giờ “đánh người chạy lại”. một người đã được xóa án tích thì coi như chưa có án, họ trở về với con người bình thường, còn họ có tốt hay không phụ thuộc vào sự đánh giá của xã hội và phụ thuộc vào xử sự của họ đối với cộng đồng.

Cần xét về bản chất

Theo hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao trong Nghị quyết 01 thì cũng có hai cách hiểu khác nhau về điều kiện “chưa có tiền án, tiền sự trước đó”.

Theo quan điểm thứ nhất, người thỏa mãn điều kiện này vẫn có thể là người từng có tiền án, tiền sự nhưng đã được xóa án tích, xóa tiền sự. Như vậy, chỉ đối với người có tiền án, tiền sự chưa được xóa thì họ mới không được coi là có nhân thân tốt theo hướng dẫn trong Nghị quyết 01.

Theo quan điểm thứ hai, “chưa có tiền án, tiền sự trước đó” phải được hiểu là từ lúc sinh ra cho đến lúc phạm tội lần này, họ chưa bị kết án bao giờ, chưa bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt hành chính bao giờ, đây là lần đầu tiên phạm tội.

Như vậy, Nghị quyết 01 cũng có điểm cần phải giải thích để hiểu thống nhất. Cá nhân tôi cho rằng dù giải thích theo quan điểm nào thì vẫn không ổn.

Thực tế có nhiều trường hợp một người đã bị kết án, sau khi được xóa án họ đã có thành tích xuất sắc trong chiến đấu, trong công tác, trong lao động sản xuất và trở thành người có ích cho xã hội, thậm chí trở thành anh hùng. Vậy những người này bảo họ là có nhân thân không tốt sao được.

Ngược lại, một “cậu quý tử con giời” nghiện ngập, chưa bị kết án lần nào, chưa bị xử lý kỷ luật, bị phạt hành chính lần nào, vì nhà giàu nên không thèm đi trộm cắp nhưng làng nước đều biết cậu này chẳng chịu học hành mà tụ tập bạn bè hút hít, hết tiền lại về moi cha mẹ. Liệu khi quyết định hình phạt, tòa có nhận định bị cáo có nhân thân tốt hay không?

Tóm lại, khi cho bị cáo được hưởng án treo, ngoài các điều kiện quy định tại khoản 1 Điều 60 BLHS thì tòa án chỉ cần căn cứ vào nhân thân người phạm tội và nếu các đặc điểm nhân thân của họ bảo đảm cho việc trong thời gian thử thách họ không phạm tội mới là được. Nếu trong bản án có nhận định người phạm tội có nhân thân tốt thì tòa cần nêu trước khi phạm tội họ đã có những cống hiến gì cho xã hội, được tặng thưởng các danh hiệu gì, dù trước đó từng bị kết án nhưng đã được xóa án tích.

ĐINH VĂN QUẾ