Luật hóa các hoạt động điều tra ban đầu?

Một số ý kiến đã đề xuất nên luật hóa vấn đề này để đảm bảo quyền công dân, đảm bảo tính minh bạch trong hoạt động điều tra…

Theo Thạc sĩ Đinh Thế Hưng (Viện Nhà nước và Pháp luật), hoạt động tố tụng chính thức khởi động khi có quyết định khởi tố vụ án. Tuy nhiên, để các cơ quan chức năng ra quyết định có khởi tố vụ án hay không thì nhất thiết cần phải có các hoạt động điều tra ban đầu.

Chưa đảm bảo quyền công dân

Đó là hoạt động nghiệp vụ của cơ quan điều tra (gồm cả hoạt động trinh sát điều tra) nhằm thu thập chứng cứ chứng minh hành vi của người có dấu hiệu phạm tội, phục vụ cho việc khởi tố bị can. Chẳng hạn nghe lén, ghi âm điện thoại, theo dõi, giám sát, quay phim, chụp ảnh, mời đến làm việc…

Nếu ở một số nước, những người bị áp dụng các biện pháp nêu trên được gọi là người bị tình nghi, có các quyền và nghĩa vụ cụ thể thì ở Việt Nam, tư cách tố tụng của họ lại chưa có. Từ đó, quyền công dân của họ chưa được đảm bảo.

Luật sư Nguyễn Văn Tú (Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh Bắc Giang) đưa ra một dẫn chứng: Điều 152 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định về việc “xem xét dấu vết trên thân thể” - một hoạt động nhạy cảm được tiến hành đối với người bị tình nghi. Thế nhưng điều luật hoàn toàn không quy định về thủ tục chụp ảnh như có được chụp ảnh khỏa thân hay không, chụp ở nơi vùng kín khi không được sự đồng ý của người bị khám xét giải quyết thế nào? Trước khi xem xét dấu vết, đối tượng không đồng ý thì giải quyết ra sao? Ý kiến, đánh giá của họ như thế nào về dấu vết và kết quả khám xét?

Việc chưa luật hóa các hoạt động điều tra ban đầu còn gây nhiều khó khăn cho chính các điều tra viên. Trong ảnh: Cán bộ điều tra lấy lời khai ban đầu một nghi can. Ảnh: CTV

Gây khó khăn cho cả cơ quan điều tra

Theo một điều tra viên cao cấp Bộ Công an, việc chưa luật hóa các hoạt động điều tra ban đầu còn gây nhiều khó khăn cho chính các điều tra viên. Trên thực tế, nhiều vụ việc, chứng cứ do cán bộ điều tra thu thập ban đầu về sau đã không được tòa án đánh giá là chứng cứ hợp pháp để chứng minh tội phạm. “Chúng tôi đang gặp rất nhiều khó khăn trong quá trình đấu tranh với tội phạm, lại còn phải vất vả tìm cách chuyển hóa các chứng cứ này để được các cơ quan tố tụng công nhận” - vị điều tra viên than thở.

Một khó khăn khác: Trong quá trình điều tra, phá án, việc xây dựng mạng lưới bí mật của cảnh sát, đưa người vào tổ chức tội phạm là nghiệp vụ quan trọng, giúp cơ quan công an phát hiện, ngăn chặn những tội phạm nghiêm trọng từ trong trứng nước. Tuy nhiên, một số trường hợp đặc tình, cơ sở bí mật không kịp rút ra ngoài nên bị bắt, bị vướng vào vòng tố tụng. Gặp trường hợp này, các cơ quan tố tụng thường không thống nhất được hướng xử lý với họ vì cho rằng đây chỉ là quy định riêng trong ngành công an…

Có cần luật hóa?

Luật sư Trần Đình Triển (Trưởng Văn phòng luật sư Vì Dân) rất đồng tình với đề xuất này. Theo ông, quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở, thư tín, điện thoại và quyền bí mật đời tư của công dân là quyền hiến định, việc theo dõi họ cũng là vi phạm pháp luật. Tuy nhiên, ở tất cả các nước, để bảo đảm an ninh chính trị và phòng chống tội phạm, cơ quan chức năng vẫn được tiến hành các hoạt động tiền tố tụng. Có điều ở nước ngoài, những việc nghe lén, ghi âm điện thoại hay theo dõi… đều do một cơ quan khác, như tòa án chẳng hạn, cho phép cơ quan điều tra tiến hành. Còn ở ta, do chưa có quy định nên do cơ quan công an tự làm, tự chịu. Để minh bạch thì việc luật hóa thẩm quyền, trình tự, thủ tục về các hoạt động tiền tố tụng là cần thiết.

THANH TÚ - ĐỨC MINH