Sau ba năm xem xét đơn kiện của Philippines, với hai lần điều trần nhưng đều không có sự tham gia của Trung Quốc, Tòa Trọng tài tại Hague (Hà Lan) đã đưa ra phán quyết vào sáng 12-7 (giờ địa phương), tức 4 giờ chiều tại Việt Nam. Phán quyết khẳng định Trung Quốc đã cản trở Philippines thực hiện quyền đánh bắt tại bãi cạn Scarborough (ngư trường truyền thống của Philippines), theo Reuters.

Tòa Trọng tài cũng nhận thấy có thẩm quyền xem xét các tranh chấp về quyền lợi lịch sử của hai bên trên biển Đông. Tòa Trọng tài đã xem xét về các "quyền lịch sử" mà Trung Quốc tuyên bố đối với nguồn tài nguyên biển Đông. Theo đó, các quyền này không thể đứng được trên vùng đặc quyền kinh tế được quy định bởi Công ước về Luật Biển quốc tế của Liên Hiệp Quốc (UNCLOS).

Tòa Trọng tài bác bỏ 'chủ quyền lịch sử' của Trung Quốc trên Biển Đông - ảnh 1
Một nhóm người Philippines tổ chức ăn mừng trước thềm phán quyết. Ảnh: RAPPLER

Tòa cũng tuyên bố không có bằng chứng nào cho thấy Trung Quốc về mặt lịch sử đã tiến hành đặc quyền kiểm soát đối với vùng biển và vùng tài nguyên của vùng biển. Do đó, Tòa Trọng tài quốc tế khẳng định Trung Quốc không có cơ sở pháp lý nào để khẳng định "quyền lịch sử" đối với tài nguyên bên trong vùng biển mà Trung Quốc áp đặt "đường chín đoạn".

Phán quyết này sẽ được chuyển giao cho từng bên có liên đới trong vụ kiện chứ không công khai. Tờ Malaysia Chronicle vừa đưa tin, theo đó sẽ không có nghi lễ, không có hình ảnh, thậm chí không có bài phát biểu thông báo quyết định cuối cùng của tòa quốc tế về vụ Philippines kiện yêu sách “đường lưỡi bò” phi lý của Trung Quốc ở biển Đông. Phán quyết vụ kiện đã được chuyển giao cho từng bên có liên đới trong vụ kiện. “Sẽ không có cuộc họp từng bên hay nghi lễ cho phán quyết của tòa” - Tòa Trọng tài Thường trực quốc tế (PCA) cho hay trong một tuyên bố hồi 29-6-2016. “Phán quyết của tòa đầu tiên sẽ được công bố qua email cho từng bên trong vụ kiện, kèm theo thông cáo báo chí nêu thông tin vắn tắt về phán quyết” - tuyên bố của PCA cho hay.

Các quốc gia đang theo dõi quy trình xét xử vụ kiện, các nước thành viên PCA, Tòa Thành viên PCS, công chúng và truyền thông cũng sẽ nhận được email về phán quyết này. Sau khi email được gửi, thông cáo báo chí tóm tắt của bản phán quyết dài 497 trang cũng sẽ được đăng tải trên website của PCA.

Các luận điểm chính của phán quyết Tòa Trọng tài

1. Trung Quốc không có cơ sở pháp lý để tuyên bố quyền lịch sử đối với tài nguyên trong phạm vi vùng biển mà nước này áp đặt "đường chín đoạn".

2. Tất cả các thực thể Trung Quốc tuyên bố chủ quyền không có khả năng thiết lập nên vùng đặc quyền kinh tế 200 hải lý. 

3. Trung Quốc vi phạm chủ quyền của Philippines bên trong vùng đặc quyền kinh tế nước này bằng cách: a) Can thiệp hoạt động đánh bắt cá và thăm dò dầu khí của Philippines, b) Xây dựng đảo nhân tạo và c) Không ngăn cản ngư dân Trung Quốc đánh bắt cá tại khu vực. 

4. Tàu chấp pháp Trung Quốc đã hoạt động trái pháp luật, tạo ra nguy cơ va chạm nghiêm trọng khi ngăn cản tàu Philippines.