Bài thuốc tắm và “công ty người Dao”

Đó là bà Chảo Sử Mẩy, 53 tuổi, người dân tộc Dao đỏ, ở bản Sả Séng, xã Tả Phìn (Sa Pa, Lào Cai). Gần 50 năm bà đã đi “mòn” dãy Hoàng Liên Sơn tìm cây thuốc quý. Hơn 100 vị thuốc bí truyền của người Dao đỏ ở Sa Pa đang có nguy cơ thất truyền được bà tìm ra…

Hái thuốc từ tuổi… lên ba

Sống trên núi cao, ở cái nơi quanh năm sương giăng, mây phủ và tuyết rơi của Sa Pa, việc tránh tiếp xúc với nước lạnh là điều không thể và từ bao đời nay người Dao đã tìm những cây và lá để “tăng nhiệt” cho nước chống lại cái lạnh cắt da, cắt thịt. Rồi ốm đau, bệnh tật, sinh con đẻ cái, bệnh viện thì cách xa cả ngày đường, nên họ chỉ có thể dùng các biệt dược của núi rừng để tự cứu mình…

Bà Mẩy cho biết ở đây sản phụ, trẻ sơ sinh đều tắm bằng lá thuốc, rồi cảm, rồi cúm, rồi đau nhức xương khớp… cũng chỉ tắm lá thuốc là khỏi. Thậm chí, sản phụ chỉ sau một tuần là có thể lên nương làm rẫy được. Đã là người Dao, ai cũng biết hái bài thuốc để tắm, còn “bài thuốc” để chữa bệnh thì không phải ai cũng biết, các bài thuốc này đều gia truyền, thông thường trong họ chỉ có vài người, không phân biệt gái, trai, miễn là người đó có cái tâm cứu người, thông minh, sáng dạ… là được truyền.

Một cây thuốc quý trong bài thuốc của người Dao đỏ.Ảnh: VT

Đến nay, gia đình bà Mẩy đã trải bốn đời làm nghề thuốc. Xưa cụ thân sinh bà cũng là một người hái thuốc mát tay có tiếng ở Sa Pa. Khi mới ba tuổi, Mẩy đã nhiều lần theo cha lên núi tìm cây thuốc. Ngay từ bé, Mẩy đã bộc lộ là một cô bé thông minh và có khiếu đi rừng. Thấy cha, mẹ thường chặt cây, nhổ cả gốc cây thuốc, Mẩy thắc mắc. Cha mẹ chặt cây, nhổ luôn gốc thì lần sau lấy đâu cây thuốc nữa mà hái?. “Cả một cánh rừng này thiếu gì, lấy hết chỗ này thì sang chỗ khác, mà mình không lấy thì họ cũng lấy”.

Nghe cha nói, Mẩy buồn lắm, Mẩy lo rồi đây cây thuốc sẽ mất nòi, mất giống và để “cứu” cây thuốc Mẩy đã nghĩ ra một cách đã khiến người lớn giật mình. “Mình khuyên cha mẹ và bà con chỉ hái lá và cành, chứ không chặt cây, đào gốc và ai tìm được đám thuốc nào thì đánh dấu vào gốc cây chỗ đó, để lần sau nhớ chỗ mà lấy. Người đến sau thấy “ký hiệu” không phải của mình thì không được hái. Lúc đầu cứ mạnh ai nấy chặt nhưng dần thấy có lợi nên bà con ai nấy đều hưởng ứng!” - bà Mẩy kể.

10 tuổi - chín lần vượt Phan Xi Păng

Cũng như bao đứa trẻ Dao đỏ ở Tả Phìn, Chảo Sử Mẩy lớn lên tự nhiên, khỏe khoắn như cỏ rừng vậy. Bà Mẩy nhớ lại, mới vừa tròn 10 tuổi, cứ buổi đi học, buổi lên rừng hái thuốc. Nếu được nghỉ dài, Mẩy lại “vắt cơm” theo cha mẹ vượt Hoàng Liên Sơn tìm cây thuốc. Mải cúi đầu luồn lách tìm cây thuốc, đến khi ngẩng đầu lên Mẩy chợt giật mình, thì đã đứng ngọn. “Lần đầu tiên mình leo lên Phan Xi Păng là vào mùa hè năm 1969, từ đó cứ một tháng ít nhất mình lại lên đỉnh Phan Xi Păng một lần. Và khi 10 tuổi, mình đã chín lần đứng trên “nóc nhà”, còn tính đủ thì… mệt lắm!”.

Bà Mẩy quấn lại chiếc khăn đặc trưng của dân tộc.Ảnh: VT

Cứ như bà Mẩy nói, thì cây thuốc mọc càng cao, càng cheo leo, thì công dụng chữa bệnh càng lớn. Muốn leo lên “nóc nhà Đông Dương” để hái thuốc phải có sức khỏe, thứ nữa là gan dạ, bởi không chỉ phải vượt qua những vách đá dựng đứng, mà bên kia là vực thẳm… ấy là chưa tính phải đối mặt với rắn, rết, thú dữ... Bản thân bà Mẩy đã nhiều lần xuýt bỏ mạng ở Phan Xi Păng do trượt chân, trượt tay. Chuyện gặp rắn độc, thú rừng là thường tình.

Gần 50 năm gắn bó với cây lá của rừng rú, bà Mẩy đã phát hiện ra 34 biệt dược, trong tổng số hơn 100 loài cây thuốc quý mà người Dao đỏ đã phát hiện. Đặc biệt, bà đã kết hợp “chế” ra nhiều bài thuốc chữa bệnh hữu hiệu, như việc kết hợp giữa cây Hoàng Liên chân gà, thất diệp nhất chi hoa (bảy lá một hoa) với cây tống quả sủ, giảo cổ lam… để chữa các bệnh trước và sau khi sinh cho phụ nữ và trẻ sơ sinh…

Theo Tiến sĩ Trần Văn Ơn, Trưởng bộ môn Thực vật học - ĐH Dược Hà Nội, người đã nhiều năm nghiên cứu cây thuốc và các bài thuốc người Dao đỏ ở Sa Pa, trong số hơn 10 người biết pha chế các bài thuốc bí truyền ở Tả Phìn, thì bà Mẩy là người nắm nhiều cây thuốc và bài thuốc độc đáo nhất. Bà Mẩy cho biết hầu hết các bài thuốc bà đều học từ mẹ và một số bài thuốc do bà “phát minh” ra!

Công ty cộng đồng của người Dao

Mặc dù chưa phải già nhưng bà Mẩy đã lo ngay ngáy chọn người kế thừa, bà đã truyền lại cho chính con trai trưởng Lý Láo Lở. Vốn là một chàng trai thông minh, nhanh nhẹn, chẳng bao lâu Lở đã thuộc làu cây và các bài thuốc khó pha chế nhất. Với mong muốn quảng bá bài thuốc bí truyền của dân tộc và giúp đồng bào làm giàu từ nghề thuốc, Lở lặn lội khắp nơi để học thêm kiến thức về thuốc Đông y và rất may anh đã được nhiều vị giáo sư, tiến sĩ nhận đỡ đầu.

Một người dân đi hái thuốc về.Ảnh: VT

Tháng 11-2010, với sự giúp đỡ của gia đình, chính quyền địa phương và Tiến sĩ Trần Văn Ơn, Lở và mẹ đã thành lập công ty cổ phần kinh doanh các sản phẩm bản địa Sa Pa - Napro, hay còn gọi là “Công ty cộng đồng”. Công ty hoạt động theo mô hình cổ đông, các hộ đóng góp “cổ phần” bằng cây thuốc và hưởng theo phần trăm. Những ngày mới thành lập công ty gặp không ít khó khăn, vừa phải vận động bà con đóng cổ phần vừa phải lo đầu ra cho sản phẩm. Gần đây, trước nguy cơ cây thuốc ngày càng cạn kiệt, bà Mẩy đã vận động bà con trồng cây thuốc quý ở nhà, bởi bài thuốc nếu thiếu đi một, hai vị coi như là hỏng. Từ ý tưởng của bà Mẩy, đến nay ở Tả Phìn đã có được gần 10 ha cây thuốc quý.

Năm 2009, nhờ học hỏi và được mẹ cố vấn, Lở đã chiết xuất, cô cao thành công hơn 30 bài thuốc. Ngoài phục vụ tắm tại chỗ, du khách có thể mua mang về do sản phẩm đã được cô cao đóng gói. Lở cho biết hiện công ty đang cung cấp cho hầu hết các khách sạn ở Sa Pa.

Khi chia tay, bà Mẩy bảo: “Ngày mai tôi xuống Hà Nội để khai trương một hiệu thuốc tắm ở Mỹ Đình. Cây thuốc ở Sa Pa quý thì ai cũng biết nhưng thuốc lá tắm người Dao đỏ thì còn ít người biết lắm! Mình đưa cây thuốc lá của dân tộc mình về Hà Nội là để giúp nhiều người chưa có điều kiện lên Sa Pa đều được tắm thuốc lá của người Dao mình!”.

VIỆT TÙNG