Trong vài năm gần đây, trí tuệ nhân tạo (AI) đã làm thay đổi mạnh mẽ cách các startup (nhà khởi nghiệp) công nghệ ra đời. Nhờ các mô hình AI có sẵn, mã nguồn mở và hạ tầng số ngày càng dễ tiếp cận, một nhóm nhỏ giờ đây có thể tạo ra sản phẩm AI nhanh hơn và với ít nguồn lực hơn trước.
Tại Việt Nam, cơ hội này cũng mở ra cho nhiều startup AI. Tuy nhiên, trong bối cảnh khi ai cũng có thể làm AI, bài toán về lợi thế cạnh tranh bền vững và sự khác biệt lại trở thành thách thức sinh tử đối với các startup Việt.
Khi công nghệ không còn là đặc quyền
Báo cáo Vietnam AI Economy 2025 do Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC), Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) và Boston Consulting Group (BCG) công bố vào hồi giữa năm 2025 ước tính, đến năm 2040, AI có thể đóng góp tới 120 - 130 tỉ USD vào GDP Việt Nam, tương đương khoảng 25% quy mô nền kinh tế hiện tại.
Đối với mức độ ứng dụng, nghiên cứu của AWS trong báo cáo “Unlocking Vietnam’s AI Potential” chỉ ra có khoảng 47.000 doanh nghiệp Việt Nam đã áp dụng các giải pháp AI trong năm 2024.
Tổng cộng, gần 170.000 doanh nghiệp - tương ứng khoảng 18% số doanh nghiệp tại Việt Nam đã triển khai AI, tăng từ mức 13% của năm trước. Trong nhóm startup, khoảng 55% sử dụng AI theo một hình thức nào đó và 35% đang áp dụng AI vào phát triển các sản phẩm hoặc dịch vụ hoàn toàn mới.
Những con số này cho thấy cơ hội ở tầng ứng dụng là rất lớn, nhưng cũng đặt ra bài toán cạnh tranh cho các startup Việt khi phát triển các sản phẩm AI.
Lấy ví dụ về câu chuyện của FitRoom - ứng dụng cho phép người dùng thử quần áo ảo bằng AI, đã từng gây sốt tại Việt Nam trong trào lưu "AI thay đồ" vào tháng 2-2025. Tuy nhiên, chỉ vài tháng sau khi FitRoom được biết đến, các ứng dụng AI như Gemini của Google, ChatGPT của OpenAI hay Grok của xAI liên tục được cập nhật, bổ sung các tính năng ghép ảnh hoàn toàn miễn phí.
Thời điểm ấy, nhà sáng lập FitRoom đã thông báo rằng, ứng dụng này phải ngừng mọi hoạt động marketing đại trà mà tập trung hơn phục vụ các ngách thị trường.
Tương tự, AI Comic - một ứng dụng tạo truyện tranh cho người không biết vẽ cũng nhanh chóng gặp khó khăn, phải đóng cửa công ty khi ông lớn Google tung ra công cụ Nano Banana tích hợp trong chatbot Gemini, cho phép người dùng có thể tạo ảnh miễn phí thay vì phải tải ứng dụng và trả phí khi dùng AI Comic.
Một vài ví dụ trên cho thấy, khi nhiều doanh nghiệp đều có thể thêm AI vào sản phẩm, bài toán thị trường đã không còn nằm ở việc "có AI" hay không.
Tiến sĩ (TS) Lê Thu Trang, giảng viên ngành Khởi nghiệp kinh doanh tại RMIT Việt Nam cho rằng, trong bối cảnh hiện tại, cần đặt ra câu hỏi: Liệu các startup AI có thể xây được lợi thế đủ bền để không bị thay thế nhanh chóng hay không, thay vì hỏi doanh nghiệp có làm được AI hay không.
Từ góc nhìn thực tiễn gắn với doanh nghiệp, TS Nguyễn Thị Minh Thư, Chủ nhiệm cấp cao bộ môn Khởi nghiệp kinh doanh tại RMIT Việt Nam cũng cho rằng, thách thức lớn không nằm ở việc tạo ra một tính năng AI mới, mà ở việc giữ được lợi thế đủ lâu để doanh nghiệp phát triển bền vững.
Sân chơi nào cho startup AI Việt Nam?
Để tìm được sự bền vững sản phẩm AI, TS Lê Thu Trang cho rằng phải hiểu được chuỗi giá trị của AI, thông qua 3 tầng giá trị. Đầu tiên là hạ tầng (phần cứng, trung tâm dữ liệu), tiếp đến là tầng mô hình nền (các AI cốt lõi) và cuối cùng là tầng ứng dụng (giải quyết bài toán cụ thể).
Bà cho rằng với điều kiện hiện nay tại Việt Nam, tập trung ở tầng ứng dụng là hướng đi thực tế hơn đối với phần lớn startup AI. Việc xây dựng hạ tầng tính toán lớn hoặc phát triển mô hình nền đòi hỏi vốn, nhân lực kỹ thuật và năng lực vận hành rất cao. Trong khi đó, tầng ứng dụng cho phép startup tận dụng các nền tảng có sẵn để giải quyết những bài toán cụ thể của thị trường địa phương.
Một sản phẩm tốt hôm nay có thể nhanh chóng bị đối thủ làm theo nếu họ dùng cùng công nghệ, dữ liệu phổ thông và cách tiếp cận khách hàng. Vì vậy, vấn đề cốt lõi của startup AI ở tầng ứng dụng không chỉ là làm ra sản phẩm, mà là xây được những nền tảng khiến sản phẩm đó khó bị thay thế trong dài hạn.
TS Nguyễn Thị Minh Thư - RMIT Việt Nam
Dữ liệu riêng biệt: "Nhiên liệu" độc quyền cho startup AI Việt Nam
Theo các chuyên gia từ RMIT, để tồn tại trong tầng ứng dụng của AI, startup phải sở hữu những giá trị khó bị sao chép. Nền tảng đầu tiên được TS Lê Thu Trang và TS Nguyễn Thị Minh Thư nhắc đến chính là dữ liệu, bởi trong kỷ nguyên AI, dữ liệu không chỉ là nguyên liệu đầu vào mà là tài sản tích lũy tạo ra khoảng cách với đối thủ.
Nền tảng thứ hai quyết định sự sống còn là khả năng thiết lập rào cản chuyển đổi. Theo hai vị chuyên gia RMIT, một sản phẩm AI xuất sắc phải trở thành một phần không thể tách rời trong quy trình vận hành hoặc thói quen sống của khách hàng.
Lấy ví dụ về Zalo, TS Minh Thư chia sẻ, tính đến nửa đầu năm 2025, nền tảng này ghi nhận 78,3 triệu người dùng thường xuyên với 2 tỉ tin nhắn mỗi ngày. Đáng chú ý, có 20 triệu người đã làm quen với các tính năng AI tích hợp hàng tháng.
Sức mạnh của Zalo không nằm ở việc sở hữu công nghệ độc nhất, mà nằm ở chỗ nó đã "cắm rễ" vào đời sống người Việt: từ liên lạc gia đình, làm việc nhóm đến giao dịch kinh doanh. Khi toàn bộ lịch sử trò chuyện, tệp dữ liệu và mạng lưới quan hệ đã nằm tại một nơi, chi phí để người dùng dứt bỏ và chuyển sang nền tảng khác là cực kỳ lớn.
Ông Bok Thye Yeow, Giám đốc Hệ sinh thái Khởi nghiệp, khu vực Đông Nam Á, Nam Á và Trung Hoa Đại Lục của Google cũng nhìn nhận, phát triển startup AI theo hướng bản địa hóa (Localized AI) sẽ đóng vai trò then chốt trong việc đáp ứng nhu cầu đặc thù của thị trường Việt Nam.
Theo ông Yeow, khi các mô hình AI được huấn luyện bằng chính nguồn dữ liệu nội địa, sẽ phản ánh chính xác hơn văn hóa, ngôn ngữ và hành vi người dùng Việt, từ đó tạo ra giá trị gia tăng và lợi thế cạnh tranh trước các đối thủ toàn cầu. Đây cũng là chìa khóa để đáp ứng những nhu cầu đặc thù của thị trường Việt Nam và thúc đẩy quá trình tăng tốc chuyển đổi sang nền kinh tế công nghệ cao.
