Một liên danh tranh cử phải có gồm ba trưởng lớp. Các trưởng lớp có quyền ứng cử ban đại diện học sinh nếu như thành lập được một liên danh. Sau khi được ban giám hiệu đồng ý, các liên danh sẽ vận động tranh cử bầu cử bằng các hình thức như dán bích chương để giới thiệu chân dung các ứng cử viên, đi nói chuyện với các lớp về chương trình tranh cử. Không khí trong trường đầu năm học, vì chưa phải thi lục cá nguyệt (1) nên đầy sự chộn rộn, hào hứng. Năm nay, các lớp đệ tứ (2) - là đàn anh các lớp buổi chiều nên cũng được các “anh lớn” chọn mặt gửi vàng, chọn vào trong liên danh tranh cử.
Thằng Tuấn, trưởng lớp tứ bảy, được anh Liên học đệ nhất B3 và anh Quốc lớp đệ nhị A2 mời đứng vào liên danh tranh cử. Liên danh của anh Liên tranh cử cùng với liên danh của anh Hà đệ nhất C, anh Tạ đệ nhất B1 và Hóa tứ 5. Mỗi liên danh phải đưa ra được đường lối hoạt động của mình để cải thiện và nâng cao sinh hoạt hiệu đoàn cho nhà trường.
Không khí bầu cử chộn rộn nhất là ở khu vực cổng vào trường của học sinh. Những tấm bích chương khổ lớn của hai liên danh được đóng vào các thân cây dọc hai bên đường vào lớp. Mỗi tấm bích chương của các liên danh đều được trình bày thật đẹp với những khẩu hiệu thật kêu như “Hãy bầu cho liên danh Liên, Quốc, Tuấn - những người đại diện xứng đáng cho bạn” hoặc “Liên danh Hà, Tạ, Hóa - những đại diện mà bạn đang mong đợi cho sinh hoạt của nhà trường”.
Thằng Tuấn đã gặp thằng Dũng để nhờ vẽ bích chương cho liên danh của nó.
- Mầy vẽ ba chân dung của anh Liên, anh Quốc và tao cho thật giống nha…
- Mặt mầy thấy ghê. Mụn không, vẽ giống mầy ai dám bầu?
- Thì mầy bỏ mấy cái mụn đi, ai biểu mầy vẽ thêm vào làm gì.
- Thôi, tao lấy mặt của anh Hai mầy để vô bích chương là ai cũng sợ mà phải bầu…
Thằng Dũng biết chỗ nhược của thằng Tuấn là nó không muốn đứa nào chọc nó là em của giám đốc Nha Cảnh sát đô thành. Trong lớp, thằng Cường lúc nào cũng tự hào và ra vẻ ta đây là con một ông đại tá trưởng ty nhưng từ khi nó biết rằng anh thằng Tuấn từ một giáo sư Trường Luật khoa được biệt phái sang làm giám đốc Nha Cảnh sát đô thành thì cũng có kiêng nể thằng này một chút.
- Thôi mầy ơi, mầy vẽ giùm tao đi, chọc quê hoài.
Thằng Dũng cắc cớ hỏi:
- Mầy phải giấu không được nói mầy là em của anh mầy nghe.
- Sao vậy?
- Tụi tao ghét cảnh sát lắm. Tụi học sinh các lớp khác biết mầy là em giám đốc Nha Cảnh sát đô thành là tụi nó không có bầu đâu. Tao nữa, tao cũng không bầu nhưng tại mầy là bạn tao, tao biết mầy hiền nên tao bầu.
- Sao mà ghét? Cảnh sát là bạn dân mà.
- Bạn… bạn cái cù loi. Cảnh sát chuyên môn đi bắt quân dịch, làm tiền người nghèo. Mà nội cái chuyện anh mầy ra lệnh bắt người ngồi xe gắn máy, xe đạp không được ngồi hai bên cũng đủ làm người ta ghét rồi.
- Ừ, tao không nói đâu. Tao biết đẻ ra nhiều thứ chuyện này tao không ứng cử đâu.
- Mầy vô liên danh này ứng cử để làm gì?
Thằng Tuấn thiệt tình:
- Tao cũng không biết nữa. Anh Liên đến tìm tao mời tao vào chung liên danh với ảnh vì anh thấy tao học giỏi, có thể thuyết phục các trưởng lớp khác bầu cho liên danh ảnh. Ảnh nói cứ đứng chung liên danh với mấy ảnh, còn mọi chyện để ảnh lo. À quên nữa… mấy cái chương trình hoạt động tranh cử mầy viết giống chữ in nghen… Có được thơ để cổ động nữa thì càng tốt.
- Tại mày chung liên danh với hai cha này chứ tao thấy cái mặt mấy giả là muốn không bầu rồi.
- Sáng Chủ nhật này mầy vô trường treo bích chương giùm liên danh tụi tao hé!
- Tao không vào trường sáng Chủ nhật đâu. Sáng nào cũng được trừ sáng Chủ nhật.
Chưa bao giờ thằng Dũng đặt chân vào trường buổi sáng, nhất là buổi sáng Chủ nhật. Học sinh Petrus Ký, đứa nào cũng mong được đi đến trường vào buổi sáng vì điều đó đã chứng tỏ tụi nó đã trở thành “anh lớn”, đàn anh của mấy đứa học sinh lép nhép buổi chiều. Học buổi sáng nghĩa là đã trở thành học sinh trung học đệ nhị cấp, được học những môn học mới, với chỗ ngồi mới và có thêm một số bạn bè mới. Khi được là học sinh đệ tam, ngưỡng đầu của các lớp trung học đệ nhị cấp, bọn nó phải chọn ban. Cuối năm đệ tứ, học sinh sẽ chọn theo ban A, B, C hoặc D (3) theo nguyện vọng và sở thích cá nhân. Thằng nào mạnh về môn gì sẽ chọn theo ban đó để được nhân hệ số 4 khi thi tú tài 1 và 2. Và những đứa nào theo cùng một ban thì sẽ còn lại gặp nhau ở lớp đệ tam. Thường thì những thằng chọn ban A và ban C, D gặp nhau rất ít vì đa số dân Petrus Ký chọn theo học ban B.
Không thằng nào muốn vào trường sáng Chủ nhật. Vào trường sáng Chủ nhật có nghĩa là đang bị phạt cấm túc. Những thằng đi cấm túc là những thằng học sinh vi phạm kỷ luật của nhà trường. Đứa nào bị cấm túc quá ba lần trong năm thì sẽ bị đưa ra hội đồng kỷ luật. Mà kết quả là có thể bị đuổi học. Không thằng học sinh Petrus nào muốn bị đuổi ra khỏi trường, kể cả những thằng học sinh con nhà giàu, dư sức có tiền đi học ở những trường tư lớn. Ở Sài Gòn có khối trường như vậy. Những trường tư thục nổi tiếng mà học sinh đều biết là Lasan Taberd, Nguyễn Bá Tòng, Thánh Mẫu của hệ thống Công giáo. Bồ Đề của hệ thống Giáo hội Phật giáo. Trường Văn học ở đường Phan Thanh Giản của Giáo sư Trần Bích Lan tức nhà thơ Nguyên Sa, Trường Trường Sơn ở đường Lê Văn Duyệt (4) của Giáo sư Nguyễn Sĩ Tế hay Trường Tân Văn ở đường Trần Quý Cáp (5) nổi tiếng nhờ có xe bánh cuốn và nước đá me thật ngon. Được là học sinh Petrus Ký không chỉ là vinh hạnh cho riêng bản thân người học sinh mà là cho cả gia đình.
Thằng Dũng nhớ lại ngày đầu tiên nhập trường. Lúc đó nó chưa được học bài ngày tựu trường của nhà văn Thanh Tịnh “Mỗi khi mùa thu về…” nhưng lòng nó vẫn nôn nao khó tả. Từ ngày đến Trường Petrus Ký (6) để xem kết quả và được biết rằng nó đã đậu, dù thứ hạng không cao lắm nhưng lòng nó đã mừng không biết để đâu cho hết. Dù ở hạng 392 trên con số 420 học sinh trúng tuyển từ trên 4.000 sĩ tử từ Sài Gòn đến các tỉnh dự thi tuyển vào lớp đệ thất, hay dù cho nó có đứng ở hạng 420 nó cũng không quan tâm. Thứ hạng đậu vào trường không quan trọng. Vấn đề là nó đã trở thành học sinh Petrus Ký kể từ ngày cái tên nó nằm bảnh chọe trên bản thông báo danh sách trúng tuyển dán ngay trước cổng chính của trường là thuộc loại chì rồi.
Đối với học trò lớp nhất cái ải quan trọng là phải thi đậu vào đệ thất trường công dù là trường nổi tiếng hay không nổi tiếng vì được vào trường công nghĩa là gia đình không phải chịu gánh nặng về học phí cho suốt bảy năm học trung học. Vừa vẻ vang là học sinh trường công vừa không phải chịu đựng gánh nặng học phí nên tất cả các trường trung học công lập nhỏ lớn đều là đích đến của học sinh nhất là những học sinh nhà nghèo. Nếu là học sinh học giỏi còn được nhận cả học bổng của trường nữa. Nhà thằng Dũng ở khu vực quận 6 có Trường Mạc Đĩnh Chi là gần nhất và trường này cũng thuộc loại có hạng ở Sài Gòn và thi dễ đậu hơn vì số lượng học sinh ghi tên dự thi vào trường ít hơn Chu Văn An và Petrus Ký. Nhưng không vì vậy mà thằng Dũng chọn Trường Mạc Đĩnh Chi. Nó nhất quyết thi vào học Trường Petrus Ký. Lúc ấy nó chỉ nói gọn với má nó một câu khi má nó hỏi ghi tên thi vào trường nào: “Petrus Ký!”.
Hồi đó có câu thiệu trong lứa tuổi chọn trường vào trung học của bọn học trò lớp nhất. Trường Petrus Ký là trường số một khắp Nam Kỳ lục tỉnh mà học trò con trai nào cũng mơ được mài đũng quần bảy năm trước khi vào đại học. Nghe nói là trường này có kỷ luật khó khăn số một. Tụi học sinh đồn rằng các thầy giám thị bắt học sinh quỳ trên vỏ sầu riêng trong những ngày bị phạt “cồng xin” (cấm túc) để học bài, khi nào thuộc bài như cháo mới hết bị bắt quỳ. Càng nghe đồn về uy danh, về sự khó khăn, về kỷ luật sắt máu cũng như sự uy nghiêm, cổ kính lại càng khiến thằng Dũng không cần biết sức nó tới đâu, lao đầu vào chiến đấu với bài vở để lọt cho được vào ngôi trường này.
… Trong bích chương cổ động ứng cử của liên danh thằng Tuấn, thằng Dũng vẽ ba khuôn mặt của ba ứng cử viên Liên, Quốc, Tuấn với những nét góc cạnh như tranh của họa sĩ Duy Liêm trong những bìa nhạc. Phía dưới là những câu thơ do thằng Dũng nghĩ ra dựa vào chương trình ứng cử của liên danh này: “Muốn cho được đá banh nhiều/ có nhiều sinh hoạt chiều chiều ta chơi/ Hãy bầu Liên Quốc Tuấn bạn ơi/ vừa chơi, vừa học cái nào cũng hay”.
Khi thấy thằng Dũng đang ngồi cặm cụi vẽ bích chương, ba nó cười bảo: “Học sinh ứng cử ban đại diện cũng giống như ứng cử dân biểu Hạ nghị viện vậy. Cũng bích chương, thơ ca cổ động om sòm hé”.
Đúng là cổ động om sòm thiệt!
Hai liên danh đó chia nhau đi từng lớp để nói chương trình tranh cử của mình giống như các ứng cử viên dân biểu lên đài truyền hình vận động tranh cử. Chỉ khác hơn là ở không khí ở từng lớp khi các ứng cử viên ban đại diện đến thì rất náo nhiệt. Cái vui trước hết là tụi nó được nghỉ học, dù chỉ là nửa tiếng, phần vui còn lại là từ những câu hỏi và câu trả lời rất chi là… không liên quan đến bầu cử.
Để bọn học sinh không lợi dụng không khí vận động bầu cử để đùa giỡn - chuyện thường xảy ra ở những lớp mà liên danh này đã đến - anh Liên nói về chương trình hoạt động của liên danh mình:
- Liên danh Liên, Quốc, Tuấn chúng tôi sẽ đề cử với trường mở thêm phòng tập bóng bàn, phòng tập võ thuật Vovinam để các bạn có thể tập võ thuật. Ngoài ra sẽ mở thêm những giờ dạy thêm miễn phí do học sinh giỏi dạy kèm cho học sinh còn yếu…
- Mấy anh có xây hồ bơi như Trường Gia Long (7) không?
- Liên danh chúng tôi nghĩ rằng không thể hứa những gì ngoài tầm tay của mình vì việc xây hồ bơi cần phải có số tài chánh lớn. Chương trình làm việc của liên danh chúng tôi là làm những gì cần thiết và có thể thực hiện được. Chúng tôi không muốn hứa những gì mà chúng tôi không có khả năng thực hiện…
Thằng Chương đứng lên hỏi:
- Học sinh sẽ sinh hoạt văn nghệ như thế nào?
- Trong ban đại diện của liên danh chúng tôi có anh Trang, học trò của nhạc sư Nguyễn Hữu Ba sẽ đảm trách phần sinh hoạt văn nghệ của toàn trường. Sẽ có phòng sinh hoạt văn nghệ chung với phòng tập bóng bàn với dàn dụng cụ âm nhạc. Ngoài ra, liên danh chúng tôi, nếu đắc cử sẽ lập những tiểu ban để lo việc sinh hoạt cho hiệu đoàn luôn chiếm hạng cao khi sinh hoạt chung với các trường bạn…
- Mấy anh làm sao cho mấy “ghệ” Trường Gia Long học chung với học sinh trường mình được không?
Mấy đứa trong lớp vỗ tay, cười và huýt sáo để ủng hộ cho câu nói đùa của thằng Thuật. Tụi nó không ngờ anh Quốc trả lời rất bản lĩnh:
- Tui nói thiệt với mấy bồ nha, tụi này còn muốn hơn các bồ nữa nhưng lúc đó sợ mấy bồ không còn thời gian để học nữa vì mấy đứa con gái Gia Long là chúa nhõng nhẽo…
- Sao anh biết? - thằng Thuật hỏi tiếp.
- Ba tui là học sinh Petrus Ký, má tui là nữ sinh Trường Gia Long mà tui không biết sao được.
Câu trả lời không biết thật hay chỉ là lời nói chơi, được tụi nó vỗ tay ủng hộ còn hơn ủng hộ chương trình tranh cử của liên danh này. Mấy thằng ngồi ở xóm nhà lá nói với nhau:
- Liên danh này “tàn chi quái đao” hơn liên danh Hà, Tạ, Hóa tụi bây há. Bầu cho liên danh này nghe…
Vài hôm sau, thùng phiếu được mang đến tận lớp cho tụi nó bỏ phiếu bầu trực tiếp. Tất nhiên là lớp thằng Dũng bầu cho liên danh của bộ ba Liên-Quốc-Tuấn với số phiếu tuyệt đối với một lý do vô cùng dễ hiểu là trong liên danh này có người của lớp nó. Sau khi ban tổ chức bầu cử kiểm phiếu, liên danh Liên-Quốc-Tuấn được 65 phần trăm số phiếu bình chọn của học sinh toàn trường và đã trở thành ban đại diện học sinh của niên học này.
Chộn rộn với những sinh hoạt hiệu đoàn, lo lắng với “có danh gì với núi sông” của Nguyễn Công Trứ, thân phận nàng Kiều của Nguyễn Du cùng với những bài đại số, những vòng tròn tiếp tuyến… tụi nó đã quên thời gian qua nhanh. Để rồi ngày thi đệ nhất lục cá nguyệt đã đến, đã đi và tụi nó vừa thở phào. Tuổi học sinh là tuổi gắn liền với những kỳ thi và những tiếng thở phào.
Trích truyện dài của LÊ VĂN NGHĨA
(1) Mỗi năm học sinh có hai kỳ thi là đệ nhất và đệ nhị lục cá nguyệt.
(2) Trước năm 1970, các lớp đệ thất, lục, ngũ, tứ (trung học đệ nhất cấp). Đệ tam, nhị, nhất (trung học đệ nhị cấp). Học sinh các trường trung học công lập như Petrus Ký, Gia Long, Chu Văn An, Mạc Đĩnh Chi… đều học bảy năm.
(3) Ban A: chuyên về Lý, Hóa, Vạn vật. Ban B: chuyên Toán, Lý, Hóa. Ban C: chuyên Văn, Triết. Ban D: chuyên ngoại ngữ.
(4) và (5): Đường Cách Mạng Tháng Tám và Võ Văn Tần.
(6) và (7) Trường Lê Hồng Phong và Nguyễn Thị Minh Khai.
