Chuyện bi hùng ở Hiệp Phổ Nam

Tháng 7 của niềm tri ân, tôi tìm về địa đạo Hiệp Phổ Nam ở xã Hành Trung, huyện Nghĩa Hành (Quảng Ngãi). Những người sống sót trong địa đạo ngày đó đã kể nhiều về câu chuyện bi hùng của một thời đạn bom cùng nghĩa tình của người còn sống đối với những người đã khuất…

Trung đội trưởng du kích xã Hành Đức trong kháng chiến chống Mỹ (nay là xã Hành Trung) Nguyễn Chí Thành giờ đã 71 tuổi. Ông đưa tôi vượt qua con đường nhỏ rồi theo lối mòn đến cửa địa đạo. Thắp nén hương trầm trên miệng hầm, ông khe khẽ: “Anh em, bà con sống khôn chết thiêng, dịp kỷ niệm 27-7, tui đưa anh em về thăm bà con đây…”. Khói hương nhè nhẹ vờn bay trên nóc hầm.

Địa đạo giữa lòng dân

Khoát vòng tay về hướng rặng tre xanh rờn nối miệng địa đạo rồi uốn lượn quanh trong xóm, ông Thành kể hồi đó ở vùng này tre mọc thành lũy bao bọc xóm làng. Phía ngoài bờ tre có những rặng cây rừng xanh tốt. Tháng 6-1965, quân dân Hành Đức phối hợp với bộ đội chủ lực giải phóng xã. Theo chỉ đạo của Đảng bộ huyện Nghĩa Hành, ở mỗi thôn của Hành Đức đều thành lập một trung đội du kích, còn ở xã có một trung đội du kích riêng để chi viện cho du kích các thôn chống càn. Lực lượng du kích xã được trang bị súng cạc bin có được nhờ công tác binh vận và thực hiện việc tước vũ khí địch trang bị cho mình. Còn du kích thôn, một trung đội chỉ vài tay súng, còn lại là sử dụng mìn, bộc phá tự tạo.

Ông Nguyễn Chí Thành đang thắp hương mộ liệt sĩ hy sinh trong địa đạo Hiệp Phổ Nam. Ảnh: VÕ QUÝ

“Ở các thôn đều tích cực đào địa đạo. Cuốc vố, rựa bờ thành công cụ khoét đất. Đêm đào, ngày nghỉ, đất đào chuyển xuống sông qua một đêm nước trôi xóa hết dấu vết. Rồi địa đạo Hiệp Phổ Nam cũng thành hình với chiều dài khoảng 420 m, bên trong có nhiều ngóc ngách, cứ mỗi quãng lại làm một lỗ thông hơi giữa những rặng tre” - ông Thành kể.

Do chỉ cách chi khu Nghĩa Hành chừng 3 km nên Hành Đức trở thành cái gai trước mắt bọn địch.

Ngày 3-8-1965 (tức mùng 7-7 âm lịch), địch mở trận càn gồm nhiều sắc lính, có sự yểm trợ của pháo binh, máy bay, thiết giáp đánh vô Hành Đức theo ba mũi, từ núi An Đại, xã Nghĩa Phương (huyện Tư Nghĩa) lên và từ huyện lỵ Nghĩa Hành xuống. Sau những loạt pháo dọn đường của địch, bà con trong xã vội xuống hầm và địa đạo để trú ẩn, còn lực lượng du kích chia nhau chống càn.

“Trên trời pháo bắn, rồi máy bay quần thảo, dưới đất xe tăng, bộ binh địch lội vô. Nhiều anh em du kích mang bộc phá nhảy lên đánh xe tăng rồi mất dạng trong tiếng bộc phá nổ vang trời. Những tay súng của du kích cứ bình tĩnh nhả đạn chống đỡ lực lượng bộ binh địch tiến vào. Nhưng cuộc chiến đấu cuối cùng đã không cân sức…” - ông Thành trầm ngâm.

Nhà tưởng niệm địa đạo Hiệp Phổ Nam đang gấp rút thi công. Ảnh: VÕ QUÝ

Giây phút bất tử

Ông Thành kể, đến hơn 10 giờ sáng, liên lạc từ các nơi báo về đã hết đạn, ông Thành xem lại khẩu cạc bin của mình cũng chỉ còn vài viên nên đành lệnh cho anh em rút hết xuống địa đạo.

Địa đạo thôn Hiệp Phổ Nam là nơi ẩn náu của 91 người gồm lực lượng du kích xã, du kích thôn, phụ nữ, nông hội và một số người dân. Không hiểu sao địch lại phát hiện và bắc loa gọi hàng. Nhưng đáp lại tiếng gọi hàng ấy là những loạt đạn đanh thép của anh em du kích - những loạt đạn cuối cùng bay ra từ miệng địa đạo.

Biết không thể gọi hàng, địch bèn dùng mìn khoét rộng cửa địa đạo, ném lựu đạn vào trong rồi phun hóa chất, bịt miệng cửa hầm. “Ban đầu mình nghe có mùi thơm thơm, sau đó cay nồng, nhiều người bắt đầu ói mửa rồi mê man. Mình chợt nhớ có lần nghe anh em bộ đội bảo địch đánh chất độc nên bảo anh em lấy vải ngâm nước tiểu rồi đưa lên mũi. Đến 5 giờ chiều, khi địch rút đi, trong hầm chỉ còn bảy du kích sống sót. Mình lách qua xác anh em rồi cố gắng bươn ra ngoài. Lúc này xóm làng tan hoang. Nhiều người sau trận càn vội chạy tìm người thân rồi kéo nhau đứng trước miệng địa đạo. Họ bịt kín mũi rồi lao vào trong đưa xác từng người thân ra ngoài” - ông Thành kể.

Dừng chân trước nhà bia trong Nghĩa trang liệt sĩ xã Hành Trung ghi tên 251 liệt sĩ của xã, ông Nguyễn Dưỡng - du kích xã và là một trong bảy người còn sống sót trong địa đạo ngày ấy nói: “Hầu hết người hy sinh trong ngày 7-7 đều ở địa đạo Hiệp Phổ Nam”.

Thắp hương trước miệng địa đạo Hiệp Phổ Nam. Ảnh: VÕ QUÝ

Theo tay ông Dưỡng chỉ, chúng tôi thấy cả một dọc dài đều hy sinh trong ngày đó. Như liệt sĩ Nguyễn Bình Trọng có con là Nguyễn Thái đều là du kích và cùng hy sinh. Ông Nguyễn Chí Thành quả quyết có không dưới 90 người là cán bộ, du kích và dân chết trong ngày hôm đó nhưng chỉ mới xác định được danh tính 70 người. “Nhưng hồi đó chỉ đưa lên địa đạo có 58 người. Lúc đó ai có người thân hy sinh trong địa đạo thì tự mang về chôn cất. Sau năm 1975, xã có vận động di dời vào nghĩa trang. Một số người không muốn đưa người thân vào nghĩa trang, Nhà nước hỗ trợ để xây dựng bia mộ tại các nghĩa trang tộc họ” - ông Thành giải thích.

Nghĩa tình với người đã khuất

Cuộc chiến đấu ngoan cường và sự hy sinh anh dũng của các lực lượng dân quân, du kích xã Hành Minh vang dội khắp địa bàn tỉnh Quảng Ngãi. Sau ngày địa đạo bị đánh sập, ở Nghĩa Hành đã có đợt phát động trong toàn quân, anh dũng trả thù cho cán bộ nhân dân Hiệp Phổ Nam với những chiến thắng ngoan cường ở Hành Thịnh, Đình Cương.

Năm 1993, địa đạo Hiệp Phổ Nam được tỉnh Quảng Ngãi công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh.

Chủ tịch UBND xã Hành Trung Vũ Lê Vinh kể: Dù địa đạo được công nhận là di tích lịch sử văn hóa tỉnh nhưng cũng chỉ là bãi đất trống, theo thời gian cỏ hoang mọc đầy. Vì vậy năm 2004, tỉnh hỗ trợ và xã đứng ra vận động quyên góp được 40 triệu đồng xây dựng tường rào, cổng ngõ, khuôn viên và làm bậc tam cấp ở miệng địa đạo. Nhưng rồi khuôn viên cũng chỉ là khuôn viên trống hoang trống hoác.

Đến năm 2011, trong lần về thăm quê, Đại tá Huỳnh Ngọc Phương, Phó Cục trưởng Cục Xây dựng lực lượng Bộ Công an - phụ trách phía Nam, đóng tại TP.HCM, nhìn thấy khung cảnh ấy đã rất ngậm ngùi. Ông Phương cũng có người thân hy sinh ở địa đạo năm ấy. Rồi ông bàn với xã và tổ chức quyên góp ở Hội Đồng hương Quảng Ngãi, Hội Đồng hương xã Hành Trung và những người thân làm ăn thành đạt ở TP.HCM được 800 triệu đồng. Nhân đó, UBND huyện Nghĩa Hành cũng đã hỗ trợ thêm 200 triệu đồng để xây dựng nhà bia tưởng niệm và nhà trưng bày tư liệu, hiện vật trong khuôn viên địa đạo Hiệp Phổ Nam. Nhà bia và Nhà tưởng niệm đã được khởi công vào tháng 4-2012, dự kiến đến đầu tháng 8-2012 sẽ khánh thành.

Ông Nguyễn Chí Thành bộc bạch: “Xây được nhà bia tưởng niệm này là mừng lắm. Nhưng tui vẫn cứ trăn trở và mong tỉnh Quảng Ngãi và huyện Nghĩa Hành nên khai quật địa đạo để đưa hài cốt một số cán bộ, du kích và nhân dân về nghĩa trang an táng…”.

VÕ QUÝ