Inrasara: “Phá hủy là sáng tạo”

Trong khi đang được ca ngợi như nhà phê bình hậu hiện đại sáng giá, Inrasara lại chuyển sang viết tiểu thuyết. Với Inrasara, muốn thay đổi chỉ có cách phá hủy. Phá hủy để sáng tạo, phá hủy là sáng tạo.

Inrasara chia sẻ: “Từ bỏ là một đặc tính của Chăm. (Trong suốt câu chuyện, Inrasara dùng từ “Chăm” thay cho cụm từ “người Chăm”, “dân tộc Chăm”). Trong cuộc đời và trong văn chương, tôi đã từ bỏ hơn chục cuộc lớn như vậy. Tôi không chắc cái mới hay hơn hay dở hơn cái cũ nhưng tôi phải thay đổi. Muốn thay đổi chỉ có cách phá hủy. Phá hủy để sáng tạo, phá hủy là sáng tạo”.

Tin tôi là thiệt thòi cho bạn

. Nhiều nhận định cho rằng tiểu thuyết của Inrasara khó đọc và không hay bằng thơ. Ông không sợ những “tín đồ” của nhà thơ Inrasara sẽ quay lưng lại với mình sao?

+ Làm mất lòng được nhà phê bình, độc giả là mình khoái rồi, chỉ sợ không làm mất lòng được ai thôi. Mỗi độc giả đều có tầm đón đợi riêng, mình làm gì rơi vào tầm đón đợi của họ thì họ thích và ngược lại. Ngừng sáng tạo là chết. Tôi không sáng tác theo tầm đón đợi của độc giả, phải biết từ bỏ, từ bỏ độc giả cũ để sáng tạo độc giả mới.

. Đọc Hàng mã kí ức, có người đã thốt lên “như thế mà cũng là tiểu thuyết ư?”, vừa thơ, vừa ký, vừa tùy bút, vừa chính luận, lại chẳng có cốt truyện, chẳng có thắt nút, mở nút và dường như cũng chẳng có gì hư cấu ở đây?

+ Tôi không muốn đặt thể loại nào là trung tâm, điều quan trọng hơn cả là tôi viết thế nào. Lịch sử là chuyện kể về một sự thật nhưng chuyện kể thì đầy tính hư cấu. Bởi chúng được kể lại qua cách nhìn của tôi, sự yêu ghét của tôi, hiểu biết của tôi, hệ thẩm mỹ của tôi và cuối cùng qua ngôn ngữ của tôi. Bản thân sự sắp xếp lớp lang, cái nào trước, cái nào sau cũng là hư cấu rồi.

Inrasara: “Phá hủy là sáng tạo” ảnh 1

Inrasara (phải) và nhà thơ trẻ Jalau Anưk tại buổi giao lưu với nhà văn Inrasara vào tháng 5-2011. (Ảnh do nhân vật cung cấp)

. Nói như vậy con người Chăm, văn hóa Chăm được kể lại trong cuốn tiểu thuyết này đều không đáng tin?

+ Hàng giả được làm giống như thật để mang giá trị như hàng thật với mục đích lừa người tiêu dùng. Hàng mã thì ngược lại, người sản xuất và người tiêu thụ đều biết nó là “hàng giả”. Câu chuyện, nhận định của tôi, cách giải trình của tôi về văn hóa, tinh thần, con người Chăm,… bạn có thể giữ nó lại hoặc quăng nó đi. Tôi không đòi hỏi người đọc nhìn xã hội Chăm theo cách của tôi. Tin tôi là thiệt thòi cho bạn. Bạn hãy đi vào lòng xã hội Chăm và khám phá nó theo cách của bạn.

Làm đất cho cỏ mọc

. Trong Hàng mã kí ức, ông cho rằng mình là một tai nạn văn hóa. Tại sao vậy?

+ Tinh thần Chăm phiêu lưu, sáng tạo nhưng họ có xu hướng làm nghệ thuật hơn là khoa học. Rất ít Chăm biết làm việc có kế hoạch, có khoa học. Nếu có, đại đa số anh em quẩn quanh với thế giới sẵn có, khai thác các đề tài Chăm, chưa ai suy nghĩ vượt qua hàng rào ao làng. Có người nói đùa Inrasara thoát khỏi ao làng để vươn ra thế giới bên ngoài là một tai nạn văn hóa!

. Có phải đặc san Tagalau (tuyển tập sáng tác - sưu tầm - nghiên cứu Chăm) mà mỗi số ông chịu lỗ 7-8 triệu đồng và không ít phen “lên bờ xuống ruộng” vì nó là cách Sara kéo Chăm ra khỏi ao làng?

+ Dù tác phẩm của tôi có đoạt giải thưởng này nọ nhưng rất ít Chăm biết. Lẽ nào nhắc đến văn học Chăm là cứ nhắc đến mỗi Inrasara! Không đáng buồn sao? Đã đến lúc Chăm thôi kiêu hãnh về cái cũ và sáng tạo cái mới để thế hệ sau kiêu hãnh về thời đại mình. Tagalau muốn góp phần khiêm tốn vào ý hướng đó: làm mảnh đất cho cỏ mọc, kéo Chăm ra khỏi mặc cảm ao làng để cùng nhập cuộc sáng tạo.

. Khá nhiều cỏ đã mọc trên mảnh đất Sara cày xới, liệu Sara có tiếp tục phá hủy để sáng tạo ở lĩnh vực nào nữa không?

Qua sự nghiệp “đánh thức tâm hồn Chăm” của mình, Inrasara đã được Tổ chức CHCPI - Sorbonne (Pháp) trao giải thưởng cho nghiên cứu Văn học Chăm I (1994); tập thơ Tháp nắng được giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam (1997); Giải thưởng Văn học Đông Nam Á cho tập thơ Lễ tẩy trần tháng Tư (2003), Giải thưởng Văn hóa Phan Châu Trinh lĩnh vực nghiên cứu năm 2009…

+ Tôi sẽ giao Tagalau cho cánh trẻ, cho ngưng hay chuyển giao website Inrasara.com, quyết toán dự án Tủ sách Văn học Chăm 10 tập (chưa xong cũng nghỉ) và những gì liên quan đến văn hóa Chăm, rời bỏ Sài Gòn. Về quê. Về, tôi sẽ trụ tại Caklaing, tái khám phá đời sống Chăm lần nữa.

. Vì sao đang ở trên đỉnh vinh quang, ông lại vứt đi tất cả. Hay Sara sợ mình sẽ không thể vượt qua được cái bóng của chính mình nên rút lui là tốt nhất?

+ Với tôi, “giai đoạn chủ hộ grhastha với gánh nặng trách nhiệm gia đình và xã hội đã kết thúc, bạn dũng mãnh bước vào giai đoạn thứ ba: đi vào rừng. Ngôn ngữ và văn chương Chăm, thơ với phê bình… như thể một thời kỳ quá độ buộc một đạo sĩ phải bước qua. Là đạo sĩ Bà-la-môn, tôi phải lên đường đi vào rừng, chấp nhận thử thách mới, cam go ngàn lần hơn.

. Xin cảm ơn ông.

“Thằng Trạm mát” và bí ẩn Chămpa

Đột ngột bỏ học ĐH đi lang thang, đọc sách, làm thơ; nghỉ làm ở ban biên soạn sách chữ Chăm của tỉnh Ninh Thuận về làm nông dân; lang thang, nghiên cứu, rồi lại nghỉ ngang công việc nghiên cứu văn hóa Chăm tại Trường ĐH KHXH&NV TP.HCM để thành người tự do, chàng Phú Trạm (tên thật của nhà thơ Inrasara, sinh năm 1957 tại làng Chakleng, huyện Ninh Phước, Ninh Thuận) vui vẻ nhận biệt hiệu “thằng Trạm mát” mà bạn bè tặng cho mình. Thế nhưng dù là nghiên cứu, phê bình, viết tiểu luận cho đến sáng tác thơ, tiểu thuyết, ông luôn nghiêm túc và sáng tạo không mệt mỏi.

Hàng mã kí ức, tiểu thuyết thứ hai của ông vừa được NXB Văn học và Công ty Sách Phương Nam ấn hành hồi tháng 5 là một câu chuyện đầy bí ẩn của Chămpa ngày nay. Dù gian khó, Chăm vẫn ca hát, nhảy múa, đọc sách và làm thơ. Dù Chăm không có trường lớp, văn hóa Chăm chưa qua kỹ thuật in ấn nhưng không một quý ông Chăm nào mù chữ. Có nơi nào hàng giáo phẩm tôn giáo này vui vẻ qua làm lễ cho tôn giáo kia không? Có đâu trên Trái đất mà tín đồ đạo này dâng lễ cúng cho giáo sĩ đạo kia tín thành như ở Chăm không?... Và có nơi đâu một dân tộc đầy khổ đau, mất mát nhưng không có tác phẩm văn chương nào biểu hiện sự thù hận.

Tất cả đặc tính của Chăm như cùng đồng hiện trong Hàng mã kí ức như tinh thần tùy tiện, giải sân hận, ham chơi, ngẫu hứng, nghệ sĩ, kiêu hãnh và tự ti… Những mâu thuẫn trong tâm lý này đã tạo nên một tính cách Chăm tài hoa nhưng cũng rất mực lạ lùng. Có thể nói tác phẩm Hàng mã kí ức bao quát ở mức độ nhất định lịch sử phát triển tộc người Chăm trong thế kỷ XX.

Hiểu đúng để cảm thông!

Inrasara: “Phá hủy là sáng tạo” ảnh 2

Bìa cuốn tiểu thuyết Hàng mã kí ức.

Tôi yêu tiếng Chăm, yêu âm vang của nó vô cùng. Từ năm 11 tuổi, tôi đã đạp xe 30 cây số vừa bán cà rem, vừa lân la các làng để tìm hiểu ngôn ngữ Chăm. Tôi đã bỏ gần như tuổi thanh xuân của mình để đi khắp các làng ghi lại từng câu ca dao, tục ngữ của người dân. Văn hóa Chăm phong phú và độc đáo nhưng chúng ta chỉ mới khai thác ở phần nổi là kiến trúc Chăm, còn cái gọi là tâm hồn thì chưa thấy. Còn nơi nào lột tả tâm hồn Chăm toàn diện hơn văn chương? Người Chăm với Việt sống xen cư và cộng cư với nhau từ bao lâu nay nhưng họ vẫn chưa hiểu nhau nhiều. Từ xích mích cá thể có thể dẫn đến xích mích lớn hơn, thậm chí thành va chạm mang tính sắc tộc. Tôi muốn văn chương của mình giúp cộng đồng người Chăm và người Việt hiểu đúng hơn về văn hóa Chăm, hiểu để cảm thông, hóa giải và yêu thương.

INRASARA

YÊN THẢO thực hiện

Về Bù Gia Mập nghe chuyện chăm thú hoang dã

Về Bù Gia Mập nghe chuyện chăm thú hoang dã

(PLO)- Dù còn gặp nhiều khó khăn nhưng những năm qua, Vườn quốc gia Bù Gia Mập (Bình Phước) vẫn âm thầm cố gắng thực hiện công việc tiếp nhận, chăm sóc và tái thả động vật hoang dã về tự nhiên.
Già hóa dân số: Cơ hội và thách thức cho thế hệ Millennials

Già hóa dân số: Cơ hội và thách thức cho thế hệ Millennials

(PLO)- Prudential Việt Nam vừa tổ chức hội thảo chuyên đề Aging Summit 2022 với chủ đề “Già hóa dân số - Cơ hội và thách thức cho thế hệ Millennials” với nhiều thông tin quý giá để chuẩn bị cho cuộc sống độc lập, tự do, an nhàn khi về già.