Nhật nỗ lực cân bằng quyền lực

Trở lại với chủ nghĩa hiện thực, Nhật Bản đang thực thi chiến lược “cân bằng quyền lực” để đối trọng với Bắc Kinh. Khi Trung Quốc đang gây căng thẳng tại biển Đông và biển Hoa Đông thì ngược lại, Nhật Bản đang tìm cách tháo gỡ những ngòi nổ ấy. Chiến lược của Nhật Bản được thực hiện thông qua hai con đường: Tăng cường nội lực và tìm kiếm sự trợ giúp từ ngoại lực.

Về cơ bản, “cân bằng quyền lực” là chiến lược mà các quốc gia tìm kiếm quyền lực lớn hơn cho mình để “cân bằng” lại với một hay nhiều quốc gia khác. Chiến lược cân bằng lực lượng của Nhật Bản là nỗ lực đảm bảo an ninh quốc gia và duy trì hòa bình, an ninh cho khu vực. Cân bằng quyền lực bao gồm: “Cân bằng nội lực” bằng cách tăng cường sức mạnh quốc phòng cho quốc gia và “cân bằng ngoại lực” bằng cách củng cố hoặc mở rộng các quan hệ đồng minh.

Xây dựng lòng tin

Mặc dù không phải là một bên tranh chấp nhưng những hành động của Trung Quốc đã khiến Nhật Bản lo ngại. Ngọn lửa từ biển Đông lúc nào cũng tiềm ẩn nguy cơ lan sang tận biển Điếu Ngư/Senkaku. Đặc biệt Trung Quốc ngày càng muốn thâu tóm quần đảo mà Nhật Bản luôn kiên quyết bảo vệ. “Nước xa không cứu được lửa gần” - Nhật Bản đã chọn hình thức “tự thân vận động” là chủ yếu trước khi “cầu viện” Mỹ.

Ngày 6-8, Nhật Bản đã trình làng tàu chiến lớn nhất của nước mình mang tên Izumo.

Sức mạnh nội lực của Nhật Bản được thực hiện bằng con đường khá ôn hòa và linh hoạt. Nhật Bản đã chọn xây dựng lòng tin để nâng cao hình ảnh của mình. Điều đó được chứng minh từ khá sớm thông qua vai trò “cầu nối” kêu gọi Trung Quốc và Philippines kiềm chế từ diễn đàn ARF hay các hội thảo tại Indonesia. Tại các cuộc họp cấp cao ASEAN, Tokyo đã kêu gọi hòa bình và ổn định cho khu vực. Quan trọng hơn là nước này đã cam kết tăng cường hợp tác giữa Lực lượng canh gác bờ biển Nhật Bản với các đối tác tại Đông Nam Á. Nền tảng hợp tác bền vững Nhật Bản - ASEAN đã giúp hai bên nhanh chóng đạt được tiếng nói chung.

Nếu Trung Quốc đang mất “nhân hòa” thì Nhật Bản lại đang “đặng nhân tâm”. Trong những năm gần đây Nhật Bản đã tích cực tham gia vào tiến trình đàm phán đa phương về Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP). Ngoài ra, Nhật Bản còn liên tục “vận động hành lang” để hối thúc Trung Quốc và ASEAN giải quyết vấn đề biển Đông thông qua UNCLOS 1982 và DOC. Tại ARF 2012, Nhật Bản đã trực tiếp trình bày rằng biển Đông “liên quan trực tiếp đến hòa bình và ổn định cho khu vực châu Á-Thái Bình Dương”. Tiếp theo, Nhật Bản đã tuyên bố ủng hộ Philippines đưa vấn đề tranh chấp biển đảo với Trung Quốc ra trước tòa án Liên Hiệp Quốc về Luật Biển. Đặc biệt, Phó Bộ trưởng Ngoại giao Nhật Bản Koji Tsuruoka còn nhấn mạnh: “Hướng về lộ trình cho một cộng đồng ASEAN vào năm 2015, chúng ta bắt buộc phải tăng cường hợp tác về các vấn đề hàng hải”.

Nâng cao năng lực cạnh tranh quân sự

Cùng với biện pháp xây dựng lòng tin, Nhật Bản còn tích cực tăng cường năng lực cạnh tranh quân sự với Trung Quốc. Ngày 6-8, Nhật Bản đã trình làng tàu chiến lớn nhất của nước này mang tên Izumo có boong dài gần 250 m dành cho máy bay, được thiết kế để có thể chở 14 máy bay trực thăng. Con tàu này đã khiến Trung Quốc hoang mang và phản ứng kịch liệt. Bởi lẽ “Izumo” có tiềm lực tương đương tàu sân bay và đánh dấu sự thay da đổi thịt về khả năng quốc phòng của Nhật Bản.

Gần đây, Nhật Bản đã nới lỏng hạn chế xuất khẩu vũ khí để kiềm chế Trung Quốc. Điều này cũng có nghĩa là nền công nghiệp quốc phòng Nhật Bản đang rất phát triển. Tháng 5-2013, Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe và Thủ tướng Ấn Độ Singh đã thỏa thuận rằng Nhật Bản sẽ xuất khẩu cho Ấn Độ 15 chiếc thủy phi cơ US-2 do Công ty ShinMaywa Nhật Bản chế tạo. Cùng với Ấn Độ, Anh và Mỹ cũng đang xem xét hợp tác với Trung Quốc. Một mũi tên hiện đại hóa và xuất khẩu quân sự của Nhật Bản đang “nhằm vào hai con nhạn”: Đẩy mạnh năng lực kinh tế - quốc phòng cho quốc gia và làm giảm “uy phong” của Trung Quốc.

Bộ trưởng Ngoại giao Nhật Bản Koji Tsuruoka cho rằng: “Hướng về lộ trình cho một cộng đồng ASEAN vào năm 2015, chúng ta bắt buộc phải tăng cường hợp tác về các vấn đề hàng hải”.

Đến “kết bạn chiến lược”

Ngoài việc là đồng minh lâu đời của Mỹ, Nhật Bản còn là một trục quan trọng trong chiến lược “tái cân bằng” của Mỹ. Từ Hiệp ước Mỹ-Nhật năm 1960 nhấn mạnh quần đảo Điếu Ngư/Senkaku là điểm quan trọng. Vào tháng 9-2010, Ngoại trưởng Mỹ Hillary Clinton đã đảm bảo với Ngoại trưởng Nhật Bản Seiji Maehara rằng Mỹ sẽ trợ giúp về quốc phòng nếu quần đảo Senkaku bị đe dọa về an ninh. Nhu cầu đảm bảo an ninh cho lưu thông hàng hải và một nền hòa bình cho Đông Nam Á đã giúp Nhật Bản và Mỹ tìm được tiếng nói chung.

Vào tháng 4-2012, Nhật Bản và Mỹ đã ký kết “Tuyên bố chung của Ủy ban Tư vấn an ninh” để thúc đẩy quan hệ đồng minh Mỹ-Nhật. Từ tháng 2-2013, Thủ tướng Shinzo Abe đã tìm các chiến lược đối trọng lại với thái độ hung hăng đang ngày càng gia tăng của Trung Quốc đối với tranh chấp lãnh thổ ở biển Đông. Nhật Bản luôn khẳng định Mỹ là đồng minh của mình và ủng hộ sự hiện diện của Mỹ để làm “trọng tài” hay “trung gian hòa giải” cho khu vực.

Đầu tháng 8-2013, Nhật Bản và Mỹ đã lần đầu tiên có những thảo luận về cấp độ tác chiến và kỹ thuật trong vấn đề phòng thủ đối với Điếu Ngư/Senkaku. Điều này sẽ tạo điều kiện cho Mỹ can dự nếu Trung Quốc leo thang các hành động gây hấn thành xung đột. Chính sức mạnh quân sự và uy tín của Mỹ sẽ giúp Nhật Bản cân bằng lại với Trung Quốc.

Vành đai ASEAN

Ngoài đồng minh truyền thống là Mỹ, Nhật Bản còn tích cực tìm kiếm sự đảm bảo để đối trọng lại với Trung Quốc thông qua một vành đai từ Philippines, Malaysia, Singapore. Các chuyến viếng thăm đầu tháng 8 này của Nhật Bản đến Manila (cam kết hỗ trợ xây dựng năng lực cho lực lượng bảo vệ bờ biển Philippines), đến Kuala Lumpur (cam kết viện trợ công nghệ xây dựng tuyến đường sắt cao tốc nối liền với Singapore), đến Singapore (thảo luận với Phó Tổng thống Mỹ Joe Biden về biện pháp củng cố liên minh Mỹ-Nhật) là những điểm nhấn.

Chiến lược của Nhật Bản đã tỏ ra hiệu quả khi Trung Quốc chủ động đề nghị “gác tranh chấp cùng khai thác” về khoáng sản, nghề cá, dầu hỏa… tại biển Đông với Việt Nam, Philippines... dù các quốc gia này không đồng ý. Quan trọng hơn là gã khổng lồ Goliath đã chấp nhận tạm lùi bước để đàm phán COC với các quốc gia ASEAN. Trong cuộc họp tại Thái Lan hôm 2-8, Ngoại trưởng Trung Quốc đã đưa ra các phương án để giải quyết vấn đề biển Đông trong hòa bình. Ba phương án này theo thứ tự là: Đạt thỏa thuận qua tham vấn và đàm phán, tiếp tục thực hiện COC và thúc đẩy DOC, tìm cách khai thác chung. Những thành công này ghi dấu sự đóng góp rất lớn của Nhật Bản.

Trong nỗ lực đưa đất nước phát triển xứng tầm thế giới, tìm kiếm sự bình đẳng với các quốc gia châu Á và quan trọng nhất là để đối trọng với Bắc Kinh, Nhật Bản đã thực thi chính sách “cân bằng quyền lực”. Những bước đi để “tăng cường nội lực” qua củng cố tiềm lực quốc phòng, xây dựng niềm tin và “tranh thủ ngoại lực” bằng cách nâng cao và phát triển các quan hệ với Mỹ và các đối tác mới đang khẳng định vai trò mới của Nhật Bản. Bàn cờ biển Đông và Điếu Ngư/Senkaku đang có một số chuyển biến quan trọng. Chuyên gia “gỡ bom” Nhật Bản đang khiến Trung Quốc trở nên dè dặt và thận trọng hơn rất nhiều.

HUỲNH TÂM SÁNG (Irys)