Thế nào là vi phạm nghiêm trọng tố tụng?

Nhưng thế nào là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng lại chưa theo một quy chuẩn nào, trong khi hệ quả của nó rất nặng nề.

Vi phạm thủ tục tố tụng là không thực hiện đúng các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) nhưng không phải vi phạm nào cũng là vi phạm nghiêm trọng. Chỉ những vi phạm mà hậu quả có nguy cơ ảnh hưởng đến việc xác định sự thật của vụ án mới xem là nghiêm trọng như: khởi tố, truy tố, xét xử không đúng người, đúng tội, để lọt tội phạm hoặc làm oan người vô tội; xâm phạm nghiêm trọng đến quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức và của công dân được pháp luật bảo vệ...

Tuy nhiên, xác định vi phạm tố tụng nào là nghiêm trọng không hề đơn giản. Bởi lẽ, cùng một vi phạm, đối với vụ án này là nghiêm trọng nhưng đối với vụ án khác thì lại chưa phải nghiêm trọng. Ví dụ, việc lấy lời khai của người làm chứng dưới 16 tuổi không mời cha mẹ tham dự là vi phạm. Nhưng nếu người làm chứng này chỉ là một trong nhiều người làm chứng khác cùng khai giống nhau về một sự việc thì vi phạm này không ảnh hưởng đến việc xác định sự thật của vụ án. Còn vụ án chỉ có duy nhất một người làm chứng dưới 16 tuổi thì vi phạm này lại là nghiêm trọng…

Trong các vi phạm tố tụng của HĐXX, có những vi phạm chỉ cần căn cứ vào quy định của BLTTHS cũng biết là nghiêm trọng. Ví dụ, thẩm phán tham gia HĐXX là người theo quy định phải từ chối hoặc bị thay đổi. Cũng có những vi phạm phải qua đánh giá mới xác định có nghiêm trọng hay không. Ví dụ, người làm chứng vắng mặt mà sự vắng mặt của họ sẽ trở ngại cho việc xác định sự thật của vụ án thì việc xét xử vắng mặt người làm chứng là vi phạm nghiêm trọng. Còn sự vắng mặt của họ không ảnh hưởng đến việc xác định sự thật của vụ án thì vi phạm đó không phải là nghiêm trọng. Đây là vấn đề rất dễ dẫn đến tùy tiện, người này nói nghiêm trọng nhưng người khác nói chưa.

Theo quy định của BLTTHS, tòa án cấp phúc thẩm chỉ có quyền hủy bản án sơ thẩm để điều tra lại trong trường hợp khi nhận thấy việc điều tra ở cấp sơ thẩm không đầy đủ mà cấp phúc thẩm không thể bổ sung được. Như vậy, những vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng của cơ quan điều tra và VKS có phải là căn cứ để tòa án cấp phúc thẩm hủy án sơ thẩm không cũng đang là vấn đề gây tranh cãi. Nếu điều tra không đầy đủ không phải là vi phạm nghiêm trọng tố tụng thì tòa án cấp phúc thẩm chỉ có quyền hủy án sơ thẩm đối với các vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng của tòa án cấp sơ thẩm để xét xử sơ thẩm lại. Còn các vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng của cơ quan điều tra nếu tòa án cấp phúc thẩm phát hiện khi xét xử phúc thẩm thì chỉ có thể kiến nghị cấp giám đốc thẩm xem xét chứ không có quyền hủy án sơ thẩm để điều tra lại. Đây là vấn đề rất cần có sự giải thích, hướng dẫn của các cơ quan có thẩm quyền.

Do chưa có giải thích hoặc hướng dẫn chính thức nên thực tiễn xét xử nhiều tòa án lúng túng khi xác định có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng hay không. Có vụ, tòa án cấp sơ thẩm nói chưa nghiêm trọng nhưng tòa án cấp phúc thẩm lại bảo nghiêm trọng. Đành rằng đối với các quy định của pháp luật chưa rõ ràng, khó áp dụng thì HĐXX có quyền đánh giá và xác định nhưng cũng phải theo nguyên tắc nhất định chứ không thể tùy tiện. Thiết nghĩ các cơ quan tiến hành tố tụng trung ương cần hướng dẫn các vấn đề trên để áp dụng thống nhất.

ĐINH VĂN QUẾ