Trong khuôn khổ hội thảo xác minh, kết luận thông tin về mộ liệt sĩ tập thể tại khu vực Nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán (nay là Công viên Lê Thị Riêng, TP.HCM) do Ban Chỉ đạo quốc gia tổ chức ngày 8-6, các nhân chứng đã cung cấp nhiều lời kể liên quan đến việc chôn cất tập thể các liệt sĩ tại khu vực này.
Lời kể về việc phát hiện hài cốt, di vật khi đào hồ nước
Tại đây, nhân chứng Phan Văn Mưa (phường Hòa Hưng) cho biết, khoảng những năm 1972-1973, ông thường cùng bạn bè ra khu vực nghĩa trang Đô Thành cũ chơi, bắt cua, bắt ốc và tắm tại một hố nước trong khuôn viên.
Ông cho biết được bảo vệ nghĩa trang thông tin cạnh hố nước có khu vực chôn cất nhiều người, điều này để lại ấn tượng sâu sắc trong ký ức tuổi thơ của ông.
Sau khi ông Mưa nhập ngũ năm 1982, xuất ngũ năm 1985, nghĩa trang Đô Thành đã được giải tỏa. Đến năm 1987, ông làm việc tại Công ty Công trình đô thị quận 10 cũ, tham gia bảo vệ khu vực trong quá trình xây dựng công viên Lê Thị Riêng.
Trong thời gian này, ông từng nghe một người làm việc tại nhà xác nghĩa trang trước năm 1975 kể lại rằng, sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968, thi hài nhiều chiến sĩ cách mạng đã được đưa về an táng tại khu vực này.
Theo ông Mưa, trong quá trình thi công công viên năm 1987, khi đào hồ nước đã phát hiện nhiều dấu tích hài cốt. Ông trực tiếp chứng kiến xương người cùng các di vật như quần áo, băng đạn, dép cao su, lựu đạn. Ông kể: “Có lúc chính tay tôi đã tham gia thu gom và rửa sạch số hài cốt được phát hiện. Sau đó, theo chỉ đạo, toàn bộ được đưa về chùa An Quốc để thờ phụng”.
Ông cũng nhớ lại năm 1993, từng có một Việt kiều đến tìm hiểu khu vực và nói: “Trong công viên vẫn còn nhiều bộ đội hy sinh chưa được tìm thấy”, đồng thời đưa ra một số ảnh tư liệu liên quan.
Ông Mưa cho biết ông đang tiếp tục cung cấp thêm thông tin về các dấu mốc và hiện vật tại khu vực. Trong đó có cây thánh giá lớn trong ảnh tư liệu cũ, lối hẻm ra đường Bắc Hải, khu mộ đồng chí Lê Thị Riêng, vách tường cũ và cây me tây phía sau tượng đài đồng chí Trần Phú nhằm hỗ trợ cơ quan chức năng tiếp tục xác minh, làm rõ vị trí hố chôn tập thể.
Tiếp lời ông Mưa, nhân chứng Nguyễn Thành Phước cho biết ông sinh ra và lớn lên tại khu vực Bắc Hải. Tết Mậu Thân 1968, khi ông 12 tuổi, khu vực này từng được đào 3 hầm, mỗi hầm rộng khoảng 4m, dài khoảng 50m, nhưng thực tế chỉ có 2 hầm được sử dụng để chôn cất.
Ông Phước kể: “Hầm mộ được xe ủi đất gạt sang hai bên rồi chôn người xuống. Họ chôn nối nhau, mỗi lớp khoảng gần trăm người, sau đó rắc chất khử khuẩn, lót ván và ni lông rồi tiếp tục chôn lớp khác”.
Về quá trình giải tỏa nghĩa địa để xây dựng công viên, ông Phước cho biết: “Tôi làm việc ở công viên hơn 20 năm nên khẳng định thời điểm bốc cốt năm 1983 chỉ di dời những mộ có bia, còn các khu bị san phẳng như hầm mộ tập thể thì không ai đụng đến”.
Ông cũng thông tin, trong giai đoạn 1987-1988 khi thi công hồ bơi và đắp đồi trong công viên, xe múc từng đào lộ một số hài cốt cùng đạn dược, quần áo. Ông nói: “Chúng tôi thu gom rồi chôn, lập đài mộ vô danh trên đồi công viên, sau đó xe thi công dừng lại, không tiếp tục tác động vào khu vực đó nữa”.
Theo ông Phước, hai hầm mộ tập thể với số lượng lớn liệt sĩ được chôn tại khu vực này hiện vẫn còn nằm dưới lòng đất, chưa được di dời.
Nhiều cơ sở xác minh mộ liệt sĩ tập thể ở TP.HCM
Cũng tại hội thảo, Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu, Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Phó Trưởng Ban Chỉ đạo 515 quốc gia, cho biết hội thảo đã tiếp cận toàn diện, tập trung làm rõ nội dung xác minh, kết luận thông tin mộ liệt sĩ tập thể hy sinh trong Chiến dịch Mậu Thân 1968 tại khu vực nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán (nay là Công viên Lê Thị Riêng).
Ông cho biết, từ năm 1975 đến nay, cả nước đã quy tập hơn 1 triệu hài cốt liệt sĩ. Tuy nhiên, hiện vẫn còn khoảng 175.000 hài cốt chưa được tìm kiếm, quy tập và gần 300.000 mộ liệt sĩ chưa xác định đầy đủ thông tin. Riêng “Chiến dịch 500 ngày đêm” đã quy tập và xác định danh tính 1.082 hài cốt liệt sĩ.
Về nhiệm vụ thời gian tới, Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu cho biết Bộ Quốc phòng đang triển khai các giải pháp theo chỉ đạo của Phó Thủ tướng Chính phủ, trong đó yêu cầu các lực lượng phối hợp địa phương hoàn thiện phương án khảo sát, tổ chức tìm kiếm, khai quật.
Đồng thời tăng cường ứng dụng khoa học - công nghệ, hỗ trợ thiết bị thăm dò và quét ngầm, cùng việc rà soát, chuẩn hóa hồ sơ liệt sĩ phục vụ đối chiếu, xác minh danh tính sau khai quật.
Cũng tại hội thảo, ông Nguyễn Mạnh Cường, Ủy viên Dự khuyết Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM, nhấn mạnh công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ là nhiệm vụ chính trị quan trọng, gắn với đạo lý “uống nước nhớ nguồn”.
Thời gian qua, TP.HCM đã phối hợp các cơ quan chuyên môn, nhà khoa học, nhân chứng lịch sử tiến hành rà soát tư liệu, bản đồ, ảnh hàng không, kết hợp khảo sát thực địa và ứng dụng công nghệ để khoanh vùng khu vực nghi có mộ tập thể.
Thời gian tới, thành phố sẽ triển khai thận trọng, khoa học; đồng thời hoàn thiện cơ sở pháp lý, bảo đảm điều kiện kỹ thuật, mặt bằng và huy động chuyên gia, cơ sở nghiên cứu, trường đại học tham gia hỗ trợ.
Huy động tối đa nguồn lực để triển khai từ đầu tháng 7
Phát biểu kết luận hội thảo, thay mặt Chính phủ và Ban Chỉ đạo quốc gia, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà bày tỏ xúc động trước sự tham dự, đóng góp của các nhân chứng lịch sử.
Theo Phó Thủ tướng, sau gần 60 năm, từ hệ thống hồ sơ lưu trữ, tài liệu giải mật và ký ức nhân chứng, công tác nghiên cứu đã đạt thêm bước tiến quan trọng trong việc làm rõ các khu vực nghi có hố chôn tập thể liệt sĩ tại TP.HCM.
Kết quả hội thảo thể hiện sự kiên trì, trách nhiệm và tinh thần tri ân đối với các anh hùng liệt sĩ, đồng thời góp phần thúc đẩy hợp tác nhân đạo và quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ vì hòa bình, hữu nghị, phát triển.
Về định hướng thời gian tới, Phó Thủ tướng cho biết sẽ tập trung xác định chính xác vị trí khu mộ tập thể, tổ chức khảo sát, tìm kiếm, khai quật, quy tập hài cốt liệt sĩ; đồng thời giám định, xác định danh tính, từng bước đưa các liệt sĩ trở về gia đình, quê hương hoặc an táng tại nghĩa trang liệt sĩ.
Phó Thủ tướng thống nhất đề xuất của Quân khu 7 về việc lấy mẫu ADN ngay khi phát hiện hài cốt để đẩy nhanh xác định danh tính. Việc triển khai được yêu cầu theo ba nhóm nhiệm vụ trọng tâm: kết hợp chặt chẽ hồ sơ, bản đồ, tài liệu, nhân chứng với ứng dụng khoa học - công nghệ hiện đại để xác định vị trí, phạm vi khu mộ; tổ chức thực hiện khẩn trương nhưng thận trọng, khoa học, hạn chế ảnh hưởng khu dân cư và đô thị; bảo đảm toàn bộ quá trình với tinh thần trách nhiệm, tôn kính và tri ân sâu sắc đối với các liệt sĩ.
Do đó, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà nhấn mạnh đây là nhiệm vụ thiêng liêng, không chỉ của TP.HCM mà còn góp phần thực hiện Chiến dịch “500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” trên phạm vi cả nước.
Phó Thủ tướng yêu cầu UBND TP.HCM sớm hoàn thiện kế hoạch tổng thể, phối hợp Bộ Quốc phòng, Quân khu 7 và các đơn vị liên quan. Đồng thời, huy động tối đa nguồn lực, trong đó có các trường đại học, viện nghiên cứu phục vụ khảo sát, tìm kiếm, quy tập.
Nguyên tắc triển khai là “rõ đến đâu làm đến đó, chưa rõ tiếp tục xác minh”, bảo đảm tiến độ nhưng phải khoa học, chặt chẽ, hiệu quả, với mục tiêu triển khai từ đầu tháng 7, hướng tới kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27-7-1947 - 27-7-2026).
Bộ Quốc phòng được giao chủ trì, chỉ đạo Quân khu 7 huy động lực lượng, phương tiện, thiết bị hiện đại, trong đó có radar xuyên đất, phục vụ khảo sát, xác định khu vực nghi vấn; đồng thời đẩy nhanh rà soát, thẩm định hồ sơ các khu mộ liệt sĩ tập thể.
Phó Thủ tướng cũng yêu cầu chuẩn hóa cơ sở dữ liệu lịch sử Chiến dịch Mậu Thân 1968, hoàn thiện quy trình xử lý thông tin mộ liệt sĩ tập thể để áp dụng thống nhất trên toàn quốc trong tháng 6-2026.
Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương được giao định hướng tuyên truyền, xử lý thông tin sai lệch; các cơ sở đào tạo, nghiên cứu và nhân chứng lịch sử tiếp tục tham gia hỗ trợ chuyên môn.
Các bộ, ngành liên quan được yêu cầu ưu tiên nguồn lực, đơn giản hóa thủ tục để đẩy nhanh tiến độ thực hiện Chiến dịch “500 ngày đêm”.
