Sau 36 năm hình thành và phát triển, báo Pháp Luật TP.HCM chuẩn bị phát hành số báo cuối cùng.

Nhìn lại chặng đường gắn bó với tờ báo từ giai đoạn khó khăn đến khi trở thành một trong những cơ quan báo chí có lượng phát hành lớn nhất cả nước, ông Nam Đồng, nguyên Tổng Biên tập báo Pháp Luật TP.HCM, chia sẻ nhiều câu chuyện nghề sâu sắc, trong đó điều ông nhấn mạnh nhất vẫn là một nguyên tắc: Làm báo thì phải tử tế.

Góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam

. Phóng viên: Thưa ông, báo Pháp Luật TP.HCM sắp giải thể sau 36 năm tồn tại. Nhìn lại chặng đường tờ báo đã đi qua, cảm xúc của ông như thế nào?

+ Ông Nam Đồng: Cảm xúc thì nhiều lắm. 36 năm không chỉ là một con số mà là cả một đời sống nghề nghiệp, bao thế hệ làm báo. Từ lúc khó khăn nhất đến khi phát triển rồi đến lúc khép lại, ai từng gắn bó cũng thấy bùi ngùi.

Tôi về báo Pháp Luật TP.HCM khi đang là Phó Tổng Biên tập báo Tuổi Trẻ. Báo Pháp Luật TP.HCM khi ấy rất khó khăn, nợ nhà in, nợ tiền, không có khả năng thanh toán, đứng trước nguy cơ phá sản. Thành ủy điều động tôi về để xử lý tình trạng đó, để “cấp cứu” tờ báo.

. Ngày đầu về tòa soạn, ông ấn tượng điều gì?

+ Tôi đi xe Honda cũ tới, ông bảo vệ tưởng có người đi khiếu nại, có lẽ vì thấy một ông già đen thui, lùn tịt đi xe máy cũ. Ông hỏi có hẹn bà Hạt (Tổng Biên tập lúc đó) chưa, tôi nói chưa thì ông bảo ngồi chờ.

Khi ông vừa quay lưng sang chỗ khác thì tôi đi thẳng lên phòng bà Hạt. Sau đó ông chạy lên rồi ông mách với bà Hạt là có cái ông già nào đi tới nhờ khiếu nại. Vừa thấy tôi đang nói chuyện với bà Hạt, ông nói: “Ủa, cái ông đó ở đây nè”.

Một lúc sau thì tôi xuống tiếp nhận nhiệm vụ, họp toàn bộ cơ quan, người ta giới thiệu tôi về làm Tổng Biên tập. Ông ấy hơi bất ngờ. Ông ấy là ông Ba Xuân, về sau ông rất quý tôi. Đó là kỷ niệm vui ngày đầu tôi về báo.

. Khi tiếp nhận tờ báo, điều đầu tiên ông làm là gì?

+ Việc đầu tiên là xử lý nợ để báo tồn tại. Sau đó tôi nhìn nhận lại: Tờ báo tuy khó khăn nhưng có độc giả, nếu làm đúng thì có thể phát triển bán báo được, thậm chí phát triển kinh tế được nếu đi đúng vào mối quan tâm của người dân. Tôi xác định hướng đi là “Trí tuệ và Đại chúng”, tức là phải nói những điều trí tuệ nhưng nói làm sao cho dễ hiểu, gần gũi.

Tôi đặt ba trụ cột: Thông tin về pháp luật nhanh nhạy và dễ hiểu; Đấu tranh để mọi người sống và làm việc theo pháp luật; Góp phần cải tiến, hoàn thiện pháp luật Việt Nam.

Vì sao tôi nói báo Pháp Luật TP.HCM phải góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật? Vì thời điểm đó, nhà nước ta vừa qua thời kỳ bao cấp, hệ thống pháp luật nước ta còn khá lộn xộn, nhiều quy định chưa nhất quán... nên tôi cho rằng tờ báo không chỉ có nhiệm vụ phổ biến pháp luật mà còn phải góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật. Bản thân tôi từng học luật trước năm 1975, đồng điệu với tôi còn có TS Phan Đăng Thanh, là thầy dạy Luật, cũng nhìn nhận giống tôi. Và thực tế sau này, Báo Pháp Luật TP.HCM đã làm được nhiều việc, góp tiếng nói vào quá trình hoàn thiện pháp luật và xây dựng Nhà nước pháp quyền ở nước ta.

Làm báo phải tử tế

. Về tổ chức tòa soạn, ông có định hướng gì không?

+ Tôi bỏ quy định phóng viên phải đi xin quảng cáo. Quan điểm của tôi là làm nội dung thì không được dính quảng cáo, vì dính vào thì ngòi bút không còn ngay thẳng. Anh em rất ủng hộ vì không ai muốn phải quỵ lụy để xin quảng cáo.

. Trong quá trình phát triển, báo Pháp Luật TP.HCM có những dấu ấn gì mà ông nhớ nhất?

+ Từ một tờ báo đứng trước nguy cơ phá sản, báo đã phát triển rất mạnh, trở thành một trong những tờ báo có lượng phát hành cao nhất Việt Nam, nằm trong top 5 tờ báo phát hành lớn nhất cả nước. Người ta xem đó là một hiện tượng xã hội.

Là một tờ báo hàng đầu về pháp luật, Pháp Luật TP.HCM đã góp phần lên tiếng cho nhiều thay đổi tích cực: Từ việc đề xuất luật sư ngồi ngang hàng với đại diện VKS, bỏ áo tù và vành móng ngựa tại phiên tòa... đến việc góp ý hoàn thiện nhiều chính sách, quy định của pháp luật, đấu tranh làm rõ các vụ án oan sai…

Tôi chỉ nhớ những cái chuyện tờ báo làm không được thôi, chứ tờ báo làm được thì nhiều quá, kể sao hết.

. Cái làm không được nào khiến ông nhớ nhất?

+ Có một lần, phóng viên viết về vùng quê ở một tỉnh miền Tây rằng đa số phụ nữ ở đây qua Campuchia làm mại dâm. Vì cái đó mà chính quyền ở đó họ phản đối. Ngay lập tức tôi cùng với anh Vũ Đức Sao Biển đi xuống dưới đó làm việc trực tiếp.

Xuống làm việc với các ban ngành đoàn thể, tôi nói đơn giản thôi: “Chúng tôi xin lỗi, báo đã làm mất danh dự của phụ nữ vùng này. Bây giờ thông tin báo khai thác hoàn toàn là chưa đúng, chúng tôi xin lỗi”.

Sau đó, có tờ báo địa phương viết bài phản ánh là: “Ông tổng biên tập cúi đầu nhận lỗi”, viết một bài 4-5 cột gì đó trên tờ báo tỉnh.

Lúc đó anh em báo Pháp Luật TP.HCM giận lắm, họ thấy viết “cúi đầu” như vậy tính chất nặng nề quá. Tôi thì không quan tâm, tôi thấy báo mình sai họ nói vậy đúng thôi, không sao hết, để có bài học nhắc nhở anh em mình làm cho đúng.

Tôi còn cho phóng to bài báo đó và treo trong phòng làm việc như một lời nhắc nhở: Làm báo phải hết sức cẩn trọng, sai thì phải chịu trách nhiệm.

. Nhìn lại đội ngũ phóng viên ông đã đào tạo nên, ông đánh giá thế nào?

+ Tôi quan sát những anh em phóng viên và đội ngũ Pháp Luật TP.HCM từ thời đó cho đến nay thấy phần lớn vẫn giữ được sự tử tế trong nghề, giữ được ngòi bút ngay thẳng. Vậy là quý rồi.

. Nếu đúc kết giá trị lớn nhất của báo Pháp Luật TP.HCM, ông sẽ nói gì?

+ Làm báo thì phải tử tế. Ngòi bút là sức mạnh nhưng nếu không tử tế thì sức mạnh đó có thể gây hại cho người khác.

. Ông có lời nhắn gửi gì cho đội ngũ trong giai đoạn chuyển tiếp nhiều xáo trộn này?

+ Chỉ một câu thôi: Làm báo thì phải tử tế, người làm báo đi ra đời càng phải tử tế và ngay ngắn, vậy thôi.

. Xin cảm ơn ông, vì tất cả!

Mang pháp luật đến cho mọi nhà

10 năm hạnh phúc sống trong môi trường rực lửa ở báo Pháp Luật TP.HCM đã cho tôi những bài học quý giá của đời người. Nhưng ký ức đậm đà nhất trong tôi vẫn là những dấu ấn, bài học từ người anh Cả - người thuyền trưởng đã đặt nền móng và kiến tạo bệ phóng cho tờ báo: Nhà báo Nam Đồng.

Nhà báo LÊ ĐẠI ANH KIỆT

Trước đây, trong một buổi liên hoan, anh Phan Hồng Chiến, Tổng Biên tập báo Người Lao Động, hóm hỉnh trêu chọc anh Nam Đồng: “Báo Pháp Luật TP.HCM từ sếp đến lính đứa nào cũng đẹp trai, lịch sự”. Quả thật, nói về cá tính mạnh mẽ và có phần cổ quái, anh Năm là sự tổng hợp của cả hai nhân vật Đông Tà, Tây Độc, lại có thêm nét hồn nhiên, phóng khoáng của lão Ngoan Đồng Châu Bá Thông trong tiểu thuyết kiếm hiệp Kim Dung. Nhưng chính tính cách mạnh mẽ ấy đã tạo ra sức bật và bản sắc riêng biệt, giúp một tờ báo sinh sau đẻ muộn chỉ trong vòng một thập niên đã vươn lên bằng vai phải lứa với các đàn anh trong làng báo Sài Gòn. Cây đũa thần làm nên sức mạnh ấy chính là phương châm “pháp luật cho mọi người, mọi nhà” được thể hiện nhất quán trong từng chuyên trang, chuyên mục, từng câu chữ của tờ báo.

Ngay cả cách thể hiện chuyên môn cũng mang tính “pháp luật” thẳng băng, theo tinh thần “mực Tàu không sợ đau lòng gỗ”, bất kể đối tượng được đề cập là đồng nghiệp hay lãnh đạo cấp trên.

Thời ấy, vụ quý tử Cường “Đô la” đua xe đang gây rúng động dư luận. Hầu hết các báo khi ấy đều giật tít lớn: “Phải khởi tố quý tử đua xe!” như một khẩu hiệu hành động. Nhưng trong phiên họp giao ban tòa soạn, anh Năm lại yêu cầu các chuyên gia pháp lý rà soát thật kỹ các quy định xem có đủ yếu tố cấu thành tội phạm để khởi tố hay không. Khi xác định rõ là không đủ cơ sở pháp lý, anh quyết định chỉ đạo luật sư Phan Đăng Thanh viết bài xã luận “Không đủ yếu tố khởi tố quý tử đua xe!” đăng ngay trang 1.

Lần khác, khi báo thực hiện loạt bài về quyền hình ảnh cá nhân - phân biệt trường hợp nào phải xin phép, trường hợp nào không, giữa hình ảnh đời tư và nhân vật xã hội trong quan hệ công việc - chính anh đã chọn ảnh ông Trương Tấn Sang (khi ấy đang là ủy viên Bộ Chính trị) để minh họa cho nguyên lý: Nhân vật của công chúng thì báo chí được quyền sử dụng hình ảnh không cần xin phép, dù đó là góc chụp không đẹp.

Những quyết định đầy dũng khí và có phần “gai góc” như vậy đã tạo nên thương hiệu, ghi những bàn thắng tuyệt vời cho tờ báo. Riêng với anh, dù phải hứng chịu không ít giông bão từ những quyết định ấy, anh vẫn chỉ cười xòa.

Về ứng xử với cấp dưới, anh Năm cũng có những cách “đối nhân xử thế” rất khác đời. Anh chủ động chọn lựa, dành nhiều tâm huyết để rèn giũa những cán bộ kế thừa như anh Hoàng Chương, Mai Ngọc Phước. Anh luôn đau đáu tìm kiếm, chiêu mộ những cây bút tài hoa như Phan Đăng Thanh, Lê Thọ Bình, Mai Phan Lợi... Người có tài năng luôn được anh dang tay chào đón và trọng dụng. Việc anh mời các nhà báo Võ Đắc Danh, Vũ Đức Sao Biển... về làm việc cho tờ báo Pháp Luật Chủ nhật và Nguyệt san là một minh chứng.

Chăm lo xây dựng đội ngũ, anh tổ chức nhiều khóa tuyển chọn, đào tạo phóng viên bài bản. Lực lượng ấy không chỉ là đội ngũ kế thừa chủ lực của báo hôm nay mà còn tỏa đi nhiều tờ báo bạn, đến nỗi trong một lần họp chi bộ, phóng viên Nguyễn Đào Vĩnh Huy (Tổng Biên tập Tạp chí Người Đô Thị hiện nay) đã trêu đùa: “Đề nghị trao cho anh Năm huy chương Vì sự nghiệp báo bạn”.

Với lính tráng, khi họ sai sót nghiệp vụ, anh đay nghiến nặng nề nhưng thực chất lại “giơ cao đánh khẽ”. Giai thoại anh cho phóng to, đóng khung bài báo “Ông tổng biên tập cúi đầu nhận tội” của đồng nghiệp treo ngay trong phòng làm việc để tự răn mình là chuyện ai cũng biết. Nhưng ít ai biết rằng phóng viên gây ra lỗi lầm trong sự kiện ấy chỉ bị xử lý kỷ luật nhẹ nhàng để răn đe và giáo dục.

Ngược lại, đối tượng chịu sự “thử thách cực hạn” và nghiêm khắc nhất của anh lại là các cô chiêu, cậu ấm được cấp trên gửi gắm chen ngang. Cá nhân tôi từng hai lần được anh giao nhiệm vụ công khai trong cuộc họp giao ban là phải kèm cặp, rèn giũa thật sát sao, đặt ra những thử thách áp lực để các phóng viên tập sự diện “gửi gắm” này nếu không chịu nổi nhiệt mà nản lòng thì tự xin nghỉ việc.

Chuyện về “quái kiệt” Nam Đồng có lẽ kể cả đời cũng không hết. Nhưng có ba điều tôi luôn nhớ ở anh: Định hướng “pháp luật cho mọi người”, sự thẳng băng của “mực Tàu không sợ đau lòng gỗ” và tấm lòng ngậm ngải tìm trầm, vun bồi lớp trẻ.

Những bài học ấy có lẽ sẽ không bao giờ cũ...