Bên dòng Bảo Định, nhớ Sơn Nam

Nhà nghiên cứu văn hóa Nam Bộ Trương Ngọc Tường có lần nói: “Ông già Sơn Nam là người đẻ ra một thể loại báo chí đó nghen! Tạm gọi tên là thể loại “đất nước con người”. Thử nghiên cứu đi!”. Tôi giật mình, đúng thế thật! Cuối tháng 9 rồi có dịp đi qua Mỹ Tho, bạn bè nói: “Ghé đập Bảo Định đốt cây nhang cho tía đi!”, tôi mới biết ở Mỹ Tho có nhà lưu niệm Sơn Nam.

Nhà lưu niệm Sơn Nam ở Mỹ Tho

Đứng trên cống Bảo Định, nơi quốc lộ 1A và 50 giao nhau tại ngã ba Trung Lương đã nhìn thấy Nhà lưu niệm Sơn Nam. Đến nhà lưu niệm, người tiếp tôi là một phụ nữ đôn hậu, trạc 60 tuổi. Chị là Đào Thúy Hằng, con gái đầu lòng của ông.

Chị Hằng kể: “Năm 1954, ba tôi rời Rạch Giá (nay là tỉnh Kiên Giang) đi Sài Gòn làm báo, viết văn, lâu lâu mới về thăm nhà một lần. Vì cuộc sống gia đình khó khăn, mẹ tôi (bà Đào Thị Phán) phải đùm túm tôi và em gái Đào Thúy Nga lên Sài Gòn dạy học. Từ đó, gia đình thất lạc nhau. Ngày nọ, tôi theo mẹ đến trường, vừa bước lên xe buýt, giật mình thấy ba bước xuống xe. Tôi thảng thốt gọi “Ba!”, còn ông ngỡ ngàng chỉ kêu được tiếng “Trời...” rồi ông quay lên xe. Ông trốn tránh sự truy bắt những người kháng chiến cũ của chính quyền Ngô Đình Diệm. Lúc đó tôi mới hiểu vì sao chị em tôi phải mang họ mẹ.

Anh Nghị và một người khách trước nhà lưu niệm. Ảnh: N.NGỌC

Khoảng năm 1958, ba tôi đưa gia đình về Mỹ Tho sinh sống, không muốn vợ con liên lụy. Từ Sài Gòn về Mỹ Tho có đường xe lửa dễ thăm viếng. Tôi còn nhớ tiếng còi xe lửa vào mỗi chiều thứ Bảy, sau đó 10 phút ba xuất hiện trên xích lô từ vườn hoa Lạc Hồng về nhà. Có gì lạ cũng mua cho các con ăn “Để chúng nó khỏi nhà quê”.

Nhưng rồi cũng không tránh khỏi, ba tôi bị bắt giam ở nhà tù Phú Lợi từ năm 1961 đến 1962. Rồi sau đó năm 1974, ông lại bị bắt giam lần nữa đến ngày hòa bình”.

Chị Đào Thúy Liễu, con gái út của ông Sơn Nam với bà Phán, kể: “Vào năm 1978, lúc ấy ba đang là ủy viên Ban Chấp hành Hội Văn nghệ TP.HCM. Ông dẫn tôi lên cơ quan để làm tờ xác nhận chúng tôi là con (bởi mang họ mẹ). Ba dặn tôi ở ngoài kêu nước mía uống, đừng vô. Không khéo người ta nói con cán bộ hống hách. Đến khi ông đánh máy xong, cơ quan xác nhận, đóng dấu rồi mới trở ra đưa cho tôi”.

Anh Trần Đức Nghị, chồng chị Hằng, bùi ngùi kể về ý tưởng thành lập nhà lưu niệm: “Ba tôi là nhà văn, là thần tượng của con cái. Thời trẻ mải lo kế sinh nhai, tôi ít đọc tác phẩm của ông. Gần đây, nhà giáo Đinh Công Tâm dày công sưu tập tác phẩm của ông, tôi giật mình thấy quá đồ sộ, sức viết của ba thật kinh khủng. Tôi nhận ra hồn Nam Bộ trong từng tác phẩm của ba qua những con chữ bình dị, cà rỡn như người Nam Bộ mà sâu sắc đến lạ lùng. Nếu không có nhà lưu niệm thì trước đà công nghiệp hóa sẽ mai một”.

Phiến đá tạc bút tích bài thơ duy nhất Hương rừng Cà Mau của nhà văn Sơn Nam. Ảnh: N.NGỌC

“Hơi vọng cổ nương bờ tre bay vút”

Tôi thắc mắc ông già lúc sinh thời rày đây mai đó, kiến trúc ngôi nhà lưu niệm này dựa trên ý tưởng nào. Anh Nghị (là dân kiến trúc, nhà kinh doanh vật liệu xây dựng) cười sảng khoái: “Theo tác phẩm của ba tôi thì Nam Bộ không có kiến trúc riêng. Lớp người đầu tiên là dân Ngũ Quảng vào Nam, cất nhà ba căn, năm căn hai chái. Nền thấp, mái nhà thấp để tránh bão, nỗi ám ảnh của “khúc ruột miền Trung”. Lớp điền chủ tiếp theo du nhập nhà rường kiểu Huế. Người nghèo Nam Bộ nhà tuềnh toàng. Người Nam Bộ còn tuân thủ “luật bất thành văn, luật nhún mình”, nhà mình vai vế thấp thì phải cất nền nhà, mái nhà thấp hơn người ta; nhà có giàu mấy, nền và mái cũng phải thấp hơn các công trình công cộng như đình, chùa, miếu… Người Pháp chiếm Nam Kỳ, cất dinh Xã Tây (Tòa Đô chính Sài Gòn, nay là trụ sở UBND TP.HCM), cất Collège de My Tho (sau này là Trung học Nguyễn Đình Chiểu) được xem là kiến trúc Pháp đầu tiên ở Đông Dương. Nền nhà cao, mái nhà cao, cửa lá sách, hoa văn tinh xảo, uy nghi. Vậy là người Nam Bộ phối hợp kiểu nhà Pháp, Ngũ Quảng, Huế truyền thống để tạo ra diện mạo kiến trúc nhà ở Nam Bộ phổ biến cho đến nay.

Phiến đá tạc chân dung nhà văn Sơn Nam. Ảnh: N.NGỌC

Nếu cất nhà bằng vật liệu truyền thống thì mau hư. Tôi nghĩ nó phải tồn tại ít nhất 100 năm. Sau đó xã hội lo. Ngôi nhà phải sang, làm bằng vật liệu ngói ba gian, gỗ, gạch xây không tô, cửa lá sách. Ba tôi không giàu nhưng sang. Xung quanh nhà phải tạo cảnh quan theo cái hồn Sơn Nam. Hơi vọng cổ nương bờ tre bay vút/ Điệu hò ơ… theo nước chảy chan hòa”.

Bên hông nhà lưu niệm Sơn Nam có bờ tre, có ao sen, ao bông súng, trước nhà là dòng Bảo Định nước chảy chan hòa.

Để thực hiện ý tưởng đó, gia đình chị Hằng, anh Nghị phải mua của sáu chủ đất mới được 2.500 m². Trước nhà là hành lang cống Bảo Định, dân địa phương dùng làm nơi đổ rác. Ban quản lý cống Bảo Định biết được ý định của gia đình bèn giao 1.660 m² hành lang này cho anh chị dọn dẹp làm vườn hoa. Vì thế diện tích khu lưu niệm được trên 4.000 m².

Chân dung nhà văn Sơn Nam và vợ Đào Thị Phán do nhà nhiếp ảnh Duy Anh chụp.

Hỏi về tổng kinh phí, anh Nghị cắt ngang: “Mình có lòng thì tính làm gì”. Nhưng theo ước tính của người viết, kinh phí không dưới 10 tỉ đồng.

Chia tay với tôi, chị Hằng nhắn gửi tâm nguyện của mình: “Chúng tôi muốn lưu giữ giá trị tinh thần mà ba đã để lại để phục vụ cho cộng đồng. Nếu là người có tinh thần ấy, muốn làm cho nhà lưu niệm phong phú hơn, chúng tôi chân thành cảm ơn! Chúng tôi lúc nào cũng mở cửa đón nhận bạn bè, thân hữu, người hâm mộ và cả những ai quan tâm đến di sản tinh thần của nhà văn Sơn Nam”. Anh Nghị tiếp lời thêm: “Ban đầu chỉ tính làm nhà lưu niệm. Nhưng bạn bè ba ghé thăm muốn ngủ với ổng một đêm lấy chỗ đâu. Vì thế tôi làm cả phòng ngủ, các tiện nghi sinh hoạt để phục vụ mọi người đến với ba tôi”.

Ra về, tôi miên man nghĩ không biết nhà lưu niệm như vậy có tương xứng với “ông già Nam Bộ” chưa nhưng chắc có lẽ tía Sơn Nam cũng hài lòng về những đứa con của mình cũng là “hạt bụi nghiêng mình nhớ đất quê”.

NGUYỄN NGỌC