Chính phủ “cầm lái” chứ không “chèo thuyền”

Trong khi Tập đoàn Vinashin đang nóng trên nghị trường Quốc hội thì các chuyên gia đã bàn cãi sôi nổi vấn đề cải cách doanh nghiệp nhà nước (DNNN) tại diễn đàn “Tái cơ cấu và đổi mới thể chế quản lý DNNN hướng tới mô hình phát triển kinh tế theo chiều sâu”. Diễn đàn do Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế trung ương tổ chức ngày 24-11.

Phát triển kiểu “cả làng cùng ngắc ngoải”

Mở đầu, Tiến sĩ Đặng Đức Đạm, nguyên Phó Trưởng Ban Nghiên cứu của Thủ tướng, đánh giá: Kinh tế nước ta đạt tốc độ tăng trưởng khá cao nhưng chủ yếu tăng trưởng theo chiều rộng, dựa vào tăng quy mô vốn, khai thác tài nguyên đất đai, khoáng sản và giá lao động rẻ. Đặc biệt, hiệu quả đầu tư hiện nay thấp, đầu tư càng nhiều, hiệu quả đầu tư càng giảm. Hệ số ICOR (hệ số vốn đầu tư so với kết quả đầu ra) của Việt Nam liên tục tăng, từ 3,5 giai đoạn 1991-1995 đến 2009 lên đến 8. Nghĩa là trước đây chúng ta chỉ bỏ 3,5 đồng vốn để tạo ra 1 đồng tăng trưởng thì bây giờ phải bỏ ra 8 đồng. Trong khi ở các nền kinh tế phát triển bền vững và đầu tư hiệu quả, chỉ số này chỉ ở con số 3.

“Điều này cho thấy đầu tư ở Việt Nam sử dụng không hiệu quả để phục vụ tăng trưởng. Trong đó, hiệu quả đầu tư của khu vực nhà nước thấp hơn đáng kể so với các khu vực khác. Mô hình tăng trưởng theo chiều rộng hiện nay theo kiểu “cả làng cùng sống ngắc ngoải” đã làm vô hiệu hóa quy luật về cạnh tranh, đào thải sáng tạo của cơ chế thị trường” - TS Đạm nhận định.

Minh bạch, công khai thông tin và đảm bảo cạnh tranh công bằng là những yếu tố hướng đến sự phát triển các DNNN. Trong ảnh: Vận hành thiết bị khai thác dầu thô tại giàn khoan. Ảnh minh họa: CTV

PGS-TS Phan Đăng Tuất, Viện trưởng Viện Nghiên cứu chiến lược, chính sách công nghiệp (Bộ Công thương), nêu bất cập của DNNN: “Thực tiễn tái cấu trúc DNNN trong thời gian qua thiên về tách nhập, giải thể, thành lập mới DNNN một cách nhanh chóng. Phần lớn các DNNN hình thành bằng các quyết định hành chính. Các văn bản luật, dưới luật điều chỉnh DNNN thiếu và bất cập. Quản lý nhà nước đối với các DN còn mang tính tình thế. Khi có sự việc thành lập hội đồng, ban, tổ công tác để giải quyết”.

Nên tách biệt vai trò của Chính phủ

Theo TS Đạm, ba vấn đề cần theo đuổi để thực hiện tái cấu trúc DNNN hiện nay là: kiên trì xây dựng và hoàn thiện cơ chế thị trường; mở cửa và hội nhập có hiệu quả và đặc biệt Chính phủ “cầm lái” chứ không “chèo thuyền”.

Cụ thể, nhà nước chủ động phát triển, sử dụng cơ chế thị trường như một công cụ chủ yếu, hữu hiệu để điều hành nền kinh tế. Đồng thời, luôn có những giải pháp hạn chế, sửa chữa các khuyết tật của thị trường cũng như định hướng, kiểm soát nền kinh tế bằng chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, các công cụ kinh tế vĩ mô.

“Riêng đối với DNNN, cần tách biệt vai trò của Chính phủ với tư cách là chủ sở hữu ra khỏi vai trò cơ quan quản lý, điều tiết. Chính phủ phải ủy quyền cho một cơ quan chuyên trách, độc lập và đủ mạnh hoạt động thuần túy như một DN. Đồng thời xây dựng các tiêu chuẩn quản trị DN hiện đại theo hướng minh bạch và công khai thông tin và đảm bảo cạnh tranh công bằng và kỷ luật thị trường trên những lịnh vực mà DNNN hoạt động. Theo đó là tiếp tục thực hiện cổ phần hóa các DNNN” - TS Đạm đề xuất.

Ông Tuất cũng cho rằng cần xây dựng hệ thống chuẩn trị DN của Việt Nam. “Năm chuẩn trị của OECD (tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế) bao gồm: hiệu quả, công bằng, minh bạch, trách nhiệm giải trình và trách nhiệm pháp luật... Có lẽ đã đến lúc Việt Nam cần nghĩ đến và ban bố thực thi. Đây sẽ là bước tái cấu trúc thể chế quan trọng để Việt Nam hội nhập vào hệ thống quản trị DN văn minh quốc tế” - ông Tuất nói.

Lập ủy ban quốc gia quản trị DNNN

TS Đạm cũng cho rằng việc để các tập đoàn, tổng công ty nhà nước trực thuộc bộ chuyên ngành, các địa phương như thời gian qua là không hợp lý nhưng cũng không thể giao cho tổng công ty đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) quản lý được. SCIC có thể giúp nhà nước quản lý tài chính nhưng không thể giải quyết được vấn đề nhân sự đối với cán bộ lãnh đạo của các tập đoàn, tổng công ty. Vì vậy, ngoài SCIC cần có một cơ quan nhà nước đủ thẩm quyền để thực hiện chức năng đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước cả về tổ chức, nhân sự của DNNN cũng như quản lý trực tiếp các tập đoàn, tổng công ty và SCIC.

“Tôi ủng hộ việc thành lập một ủy ban quốc gia về quản trị DNNN. Ủy ban này sẽ vừa quản trị về vốn, vừa quản trị về kế hoạch, chiến lược của DNNN. Hiện nay vẫn còn tâm lý ngại đẻ cơ quan mới, chúng ta có thể chuyển Ban Chỉ đạo đổi mới và phát triển DN của Chính phủ thành ủy ban này” - ông Nguyễn Văn Huy, nguyên Phó Ban đổi mới quản lý DN trung ương, đề xuất.

THU HẰNG