Ngân hàng nhà nước nặng mô hình cơ quan hành chính

“Không có thay đổi căn bản”, “thiếu đột phá”, thậm chí “bước thụt lùi”... là nhận xét của nhiều đại biểu Quốc hội trong buổi thảo luận tổ chiều 10-11 về dự án sửa đổi Luật Ngân hàng nhà nước (NHNN).

Chưa làm rõ tính tự chủ

“Dự luật chưa làm rõ tính tự chủ của NHNN trong thực hiện chính sách tiền tệ; nhiệm vụ giữa Chính phủ và NHNN chưa rõ ràng” - ông Nguyễn Văn Phúc, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế - cơ quan thẩm tra dự luật này nhận xét.

Mô hình phổ biến ở các nước là ngân hàng trung ương độc lập, với tính chất như ngân hàng của các ngân hàng thương mại. Còn ở ta, với đặc thù của nền kinh tế trong giai đoạn chuyển đổi, NHNN thể hiện trong luật vừa thực hiện chức năng ngân hàng trung ương (in tiền, phát hành, thu hồi tiền, xây dựng chỉ tiêu lạm phát, sử dụng các công cụ tiền tệ nhằm ổn định giá trị đồng tiền), vừa là cơ quan ngang bộ thuộc Chính phủ để thực hiện chức năng quản lý nhà nước (cấp, thu hồi giấy phép hoạt động các tổ chức tín dụng, thanh tra, giám sát ngân hàng). Vấn đề là khi đã định hướng được là phải tiến tới mô hình “ngân hàng trung ương hiện đại” thì mỗi lần sửa luật lại càng phải tách bạch hai chức năng này.

Giao dịch tại ngân hàng ngoại thương. Ảnh: HTD

Ông Phúc phân tích: Dự luật sửa đổi nhập cục cả hai chức năng, không làm rõ được lúc nào NHNN đóng vai ngân hàng trung ương, lúc nào là cơ quan quản lý của Chính phủ. Nếu so với Trung Quốc có cùng thể chế chính trị thì cuộc cải cách NHNN ở Việt Nam đang tụt hậu. Ở Trung Quốc, ngân hàng quốc gia dù vẫn thuộc Chính phủ nhưng tên gọi được định rõ là ngân hàng trung ương. Còn chức năng quản lý nhà nước như việc cấp phép, kiểm tra hoạt động các ngân hàng thương mại thì được tách, giao cho một ủy ban của Chính phủ về kiểm soát hoạt động của các tổ chức tín dụng.

Nặng mô hình cơ quan hành chính

Dự luật dường như nhấn mạnh tính chất “cơ quan hành chính nhà nước ngang bộ thuộc Chính phủ” của NHNN, với thống đốc NHNN giống như các bộ trưởng, làm thủ trưởng hành chính của NHNN. Cách tổ chức này trái với mô hình phổ biến của ngân hàng trung ương ở các nước: Ra các quyết định về chính sách tiền tệ thuộc về một hội đồng gồm các chuyên gia đầu ngành tài chính-tiền tệ của quốc gia. Chính vì vậy, nhiều đại biểu chia sẻ với báo cáo giám sát của Ủy ban Kinh tế rằng cần bổ sung quy định một hội đồng chính sách tiền tệ trong NHNN, mà ở đó thống đốc cũng chỉ giữ một lá phiếu như các ủy viên hội đồng khác.

Đi vào cụ thể, đại biểu Nguyễn Hữu Quang đến từ Nghệ An cho rằng ngay cả khi chưa tách bạch được chức năng ngân hàng trung ương với chức năng quản lý nhà nước thì cũng không nên giao cho NHNN trách nhiệm đại diện phần vốn nhà nước tại các ngân hàng thương mại. Bởi các bộ, ngành đang trong quá trình rút khỏi vai trò bộ chủ quản doanh nghiệp thì NHNN cũng không ngoại lệ. “Mặt khác, NHNN vừa có quyền cấp phép hoạt động các tổ chức tín dụng, vừa thực hiện các quan hệ gửi tiền, mua bán ngoại tệ, tái cấp vốn..., nay lại thêm quyền chủ sở hữu thì khó tránh khỏi vừa đá bóng vừa thổi còi” - vị này cảnh báo.

Đây là lần đầu tiên dự án sửa đổi Luật NHNN được trình Quốc hội và theo quy trình thì kỳ họp này mới chỉ cho ý kiến bước đầu. Dự luật được xây dựng trong khuôn khổ Hiến pháp 1992, theo đó NHNN vẫn chỉ là một cơ quan thuộc và giúp Chính phủ thực hiện chính sách tiền tệ. Vì vậy, một số ý kiến cho rằng nên cân nhắc phương án lùi dự luật lại sau khi sửa Hiến pháp, nếu khẳng định mô hình ngân hàng trung ương độc lập thì làm luật mới cũng chưa muộn.

NGHĨA NHÂN