Dự thảo sửa đổi Luật Đất đai năm 2024 dự kiến đề xuất thông qua trong năm 2026 tập trung bãi bỏ cấp trung gian, phân quyền triệt để nhằm khơi thông tối đa quỹ đất, thu hút dòng vốn đầu tư công nghệ.

Đánh giá về bước tiến này, Luật sư Nguyễn Văn Hậu, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Thương mại Luật gia Việt Nam, nhấn mạnh: "Phân cấp mạnh cho địa phương là xu hướng đúng đắn, nhưng phân cấp phải đi kèm với cơ chế kiểm soát quyền lực hiệu quả".

Bãi bỏ cấp trung gian, gỡ triệt để điểm nghẽn

- Thưa ông, việc sửa đổi Luật Đất đai theo hướng bãi bỏ các định danh hành chính cũ để phù hợp mô hình chính quyền địa phương hai cấp sẽ giúp tháo gỡ những điểm nghẽn thủ tục hành chính đất đai hiện nay như thế nào?

+ Luật sư Nguyễn Văn Hậu, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Thương mại Luật gia Việt Nam: Việc sửa đổi pháp luật theo hướng bãi bỏ các định danh hành chính cũ nhằm phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp không chỉ là yêu cầu kỹ thuật để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, mà còn là giải pháp trọng tâm tháo gỡ những điểm nghẽn tồn tại lâu nay.

Trước đây, nhiều thủ tục được thiết kế dựa trên mô hình chính quyền ba cấp, khiến cấp huyện trở thành vòng trung gian trong thẩm định, phê duyệt các hồ sơ giao, cho thuê, thu hồi hay chuyển mục đích sử dụng đất. Quy trình xét duyệt qua nhiều cấp này đã làm kéo dài thời gian, phát sinh thủ tục không cần thiết và dẫn đến tình trạng chồng chéo thẩm quyền, đùn đẩy trách nhiệm giữa các cơ quan nhà nước.

Do đó, khi chuyển sang mô hình hai cấp, việc loại bỏ bớt các đơn vị hành chính không còn phù hợp sẽ tạo cơ sở thiết kế lại toàn bộ quy trình theo hướng tinh gọn, rõ trách nhiệm. Nhờ thẩm quyền được phân định cụ thể, người dân và doanh nghiệp dễ dàng xác định đúng cơ quan giải quyết, hạn chế tối đa việc hồ sơ luân chuyển vòng vèo.

Quan trọng hơn, thay đổi này thúc đẩy quá trình phân cấp, phân quyền thực chất. Chính quyền địa phương sẽ chủ động giải quyết các nhu cầu thực tiễn, rút ngắn thời gian xử lý và giảm chi phí tuân thủ, qua đó giúp công tác quản lý đất đai vận hành hiệu quả, minh bạch và đáp ứng đúng yêu cầu cải cách trong giai đoạn mới.

Luật sư Nguyễn Văn Hậu

Trao quyền địa phương cần cơ chế giám sát chặt

- Khi chuyển giao toàn quyền quyết định về định giá, thu hồi và giao đất cho địa phương, chúng ta cần thiết kế cơ chế giám sát ra sao để vừa phát huy tính tự chủ vừa ngăn chặn rủi ro lạm quyền, thưa ông?

+ Giao thêm thẩm quyền cho chính quyền địa phương là bước đi hoàn toàn phù hợp với chủ trương đẩy mạnh phân cấp, phân quyền để các quyết định được ban hành nhanh chóng, bám sát thực tiễn phát triển kinh tế xã hội trên từng địa bàn.

Mặc dù vậy, quyền lực lớn luôn đòi hỏi cơ chế kiểm soát chặt chẽ nhằm tránh nguy cơ lạm quyền, lợi ích nhóm hay đưa ra các quyết định thiếu khách quan gây ảnh hưởng đến quyền lợi người dân và doanh nghiệp.

Theo tôi, cơ chế giám sát hiệu quả cần được xây dựng trên ba nền tảng cốt lõi là trách nhiệm giải trình, tính minh bạch và sự tham gia giám sát của toàn xã hội.

• Thứ nhất, Trung ương cần đổi mới cách thức kiểm soát thông qua công tác hậu kiểm thay. Các quyết định về đất đai hay định giá phải được cập nhật đầy đủ trên cơ sở dữ liệu quốc gia thống nhất để cơ quan có thẩm quyền theo dõi, phát hiện và xử lý kịp thời những bất thường.

• Thứ hai, quá trình định giá đất cần bảo đảm tính độc lập bằng cách huy động sự tham gia của các tổ chức tư vấn chuyên nghiệp thay vì chỉ phụ thuộc vào cơ quan quản lý địa phương, giúp giá đất sát thực tế và hạn chế thất thoát tài sản công.

• Thứ ba, cần phát huy quyền giám sát thực quyền của nhân dân và Mặt trận Tổ quốc từ lúc lập quy hoạch đến khi tái định cư. HĐND và Đoàn Đại biểu Quốc hội địa phương cũng phải tăng cường các phiên điều trần, chất vấn trực diện, song hành cùng quy trình tiếp nhận khiếu nại tố cáo trực tuyến có sự tham gia của cơ quan tư pháp để xử lý sai phạm ngay từ khi mới manh nha.

Quy hoạch cấp xã bảo vệ quyền lợi người dân

- Dự thảo Luật Đất đai sửa đổi đề xuất bổ sung quy định chi tiết về lập quy hoạch sử dụng đất cấp xã. Theo ông, sự điều chỉnh này tác động thế nào đến tính minh bạch và quá trình thực hiện quyền lợi của người dân địa phương?

+ Bổ sung quy định chi tiết về lập quy hoạch sử dụng đất cấp xã là một điều chỉnh mang ý nghĩa trực tiếp đến đời sống người dân, bởi đây là cấp chính quyền gần dân nhất, hiểu rõ nhất hiện trạng và nhu cầu của địa bàn.

Sự thay đổi này nâng cao tối đa tính công khai, minh bạch, giúp người dân dễ dàng nắm bắt thông tin từ sớm thay vì phải tự tìm hiểu qua nhiều nguồn hay chờ đến khi dự án triển khai mới biết đất của mình nằm trong diện quy hoạch. Nhờ đó, thông tin minh bạch sẽ hạn chế tình trạng đầu cơ hay tung tin đồn thất thiệt để trục lợi.

Đối với người dân, một bản quy hoạch rõ ràng và ổn định giúp họ hoàn toàn chủ động thực hiện các quyền hợp pháp của mình như xây dựng, chuyển nhượng hay đầu tư sản xuất kinh doanh, từ đó giảm thiểu rủi ro và tiết kiệm chi phí làm thủ tục.

Hơn nữa, khi dự thảo sửa đổi Luật Đất đai đề cao vai trò tham gia của cộng đồng dân cư ngay từ khâu lập quy hoạch, các phương án được đưa ra sẽ bảo đảm tính khả thi và phù hợp với thực tế địa phương.

Sự đồng thuận của người dân chính là chìa khóa để hạn chế các khiếu nại, tranh chấp, từ đó xây dựng một môi trường quản lý đất đai minh bạch và phát triển bền vững trong dài hạn.

Cắt giảm thủ tục giúp rút ngắn nhanh thời gian

- Việc rà soát, cắt giảm các thủ tục hành chính liên quan đến cấp tỉnh được kỳ vọng rất lớn. Dưới góc độ quản lý, ông đánh giá quy định mới sẽ giúp rút ngắn thời gian luân chuyển hồ sơ đất đai ra sao?

+ Với mô hình chính quyền địa phương hai cấp cùng nguyên tắc phân quyền mạnh mẽ, cấp nào được giao thẩm quyền thì cấp đó chủ động quyết định và chịu trách nhiệm. Sự thay đổi này sẽ cắt bỏ đáng kể các khâu trung gian không cần thiết, chấm dứt tình trạng hồ sơ chuyển đi chuyển lại giữa nhiều cơ quan để chờ phê duyệt.

Bên cạnh đó, quy định mới tạo động lực thúc đẩy quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực đất đai. Khi cơ sở dữ liệu được kết nối đồng bộ với cơ quan thuế, tài chính và các đơn vị liên quan, thông tin sẽ được chia sẻ và xử lý trên môi trường điện tử, giúp người dân dễ dàng theo dõi tiến độ mà không phải tốn thời gian đi lại bổ sung giấy tờ nhiều lần. Kết quả thực tế là việc phân quyền và số hóa rõ ràng này được kỳ vọng có thể giúp các địa phương cắt giảm từ 30% đến 50% thời gian giải quyết đối với hàng loạt thủ tục đất đai.

Bài học thực tiễn thành công tại TP. Đà Nẵng là một minh chứng rõ nét khi quá trình quyết liệt cải cách và số hóa đã giúp thời gian giải quyết năm thủ tục đất đai giảm hẳn một nửa, từ 3 ngày xuống chỉ còn 1,5 ngày.

Cốt lõi của quy định mới không chỉ là rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ mà là xây dựng một nền hành chính phục vụ, nơi mọi rào cản được dỡ bỏ để khơi thông ngay lập tức nguồn lực đất đai cho sự phát triển của nền kinh tế.

- Xin cảm ơn ông!

* * *