Bảo đảm quyền bào chữa - Bài 1: LS bị làm khó từ giai đoạn điều tra

Việc tham gia tố tụng của luật sư trong giai đoạn điều tra đang gặp rất nhiều khó khăn vì thiếu nhiều quy định hoặc quy định còn mang nặng tính hình thức.

Theo Liên đoàn Luật sư Việt Nam, thực trạng thi hành các quy định trong BLTTHS về bảo đảm quyền bào chữa còn nhiều bất cập, vướng mắc, gây khó khăn, hạn chế đến việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, quyền hành nghề của luật sư. Các hạn chế này còn ảnh hưởng đến việc xác định sự thật khách quan của vụ án, khả năng tiếp cận công lý…

Chưa bình đẳng trong tố tụng

Trước hết là về địa vị pháp lý của người bào chữa (có các quyền và nghĩa vụ quy định tại Điều 58 BLTTHS). Liên đoàn Luật sư cho rằng tư cách tham gia tố tụng của người bào chữa không bình đẳng so với người tiến hành tố tụng. Người bào chữa có được tham gia tố tụng hay không hoàn toàn phụ thuộc vào sự chấp nhận hay từ chối của cơ quan tố tụng. Người bào chữa không được bình đẳng trong việc điều tra, thu thập chứng cứ nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho người bị tình nghi phạm tội. Khái niệm “thu thập và giao” tài liệu, đồ vật trong luật không phản ánh được quyền hạn, trách nhiệm của người bào chữa.

Về diện chủ thể người bào chữa như hiện nay là quá rộng (luật sư; người đại diện hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo; bào chữa viên nhân dân). Một số đối tượng chưa quy định tiêu chuẩn, điều kiện đáp ứng yêu cầu của việc tham gia bào chữa, hiệu quả tham gia tố tụng, bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo còn hạn chế.

Luật sư thường bào chữa cho bị cáo tại tòa chứ ít khi được tiếp xúc từ giai đoạn điều tra. Ảnh: HTD

Bên cạnh đó, một vấn đề gây khá nhiều bức xúc cho giới luật sư là thủ tục cấp giấy chứng nhận người bào chữa. Theo Liên đoàn Luật sư, dù Điều 27 Luật Luật sư quy định rất rõ các thủ tục cần thiết và mới đây, Thông tư 70 ngày 10-10-2011 của bộ trưởng Bộ Công an quy định chi tiết nhưng thực tế phần lớn thời gian cấp giấy chứng nhận người bào chữa không được bảo đảm trong vòng ba ngày. Nhiều trường hợp, cơ quan điều tra vẫn không chấp nhận ý kiến nhờ luật sư của đại diện gia đình, người thân mà bắt buộc phải có ý kiến của người bị tạm giữ, bị can. Trong khi đó, đại diện gia đình, người thân, luật sư không có điều kiện tiếp xúc với họ trong nhà tạm giữ, trại tạm giam.

Ngoài ra, các vấn đề về hiệu lực giá trị giấy chứng nhận người bào chữa qua các giai đoạn tố tụng, thủ tục cấp và thu hồi giấy chứng nhận người bảo vệ quyền lợi cho đương sự trong tố tụng hình sự cũng chưa được làm rõ.

Còn nặng tính hình thức

Theo Liên đoàn Luật sư, việc tham gia tố tụng của luật sư trong giai đoạn điều tra đang gặp rất nhiều khó khăn vì thiếu nhiều quy định hoặc quy định còn mang nặng tính hình thức.

Cụ thể, BLTTHS không quy định cách thức thông báo, giải thích quyền tự bào chữa và nhờ người khác bào chữa, cung cấp danh sách người bào chữa trên địa bàn tố tụng để người bị tạm giữ, bị can lựa chọn và thực hiện quyền của mình. BLTTHS cũng không có quy định cho phép người bào chữa được tiếp xúc riêng với người bị tạm giữ, bị can trong trại tạm giam trong giai đoạn điều tra mà hoàn toàn phụ thuộc vào lịch làm việc hoặc sự chấp thuận hay không của điều tra viên. Quy định về quyền gặp mặt người bị tạm giữ, bị can của người bào chữa trong Thông tư 70 cũng không rõ ràng.

Cạnh đó, trừ trường hợp luật sư bắt buộc phải tham gia theo yêu cầu chỉ định của cơ quan tố tụng (khoản 2 Điều 57 BLTTHS), hiện nay chưa có quy định thống nhất về việc bắt buộc phải có sự tham gia của luật sư khi lấy cung và chữ ký của họ trên các biên bản hỏi cung người bị tạm giữ, bị can. Hiện người bị tạm giữ, bị can không được quyền từ chối lấy lời khai hay hỏi cung khi không có mặt người bào chữa.

Ngoài ra, giữa luật sư và người bị tạm giữ, bị can không được quyền trao đổi thông tin, tài liệu, thư từ có tính chất bảo mật, những người bị tình nghi phạm tội không được phép tiếp cận hồ sơ vụ án, tài liệu, chứng cứ chống lại mình. Mặt khác, việc quy định luật sư chỉ được phép hỏi khi điều tra viên đồng ý đã hạn chế quyền của người bào chữa và đặt luật sư vào một vị thế rất bị động, hạn chế việc bảo vệ các quyền lợi hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can. Hơn nữa, thời gian tiếp xúc của luật sư với người bị tạm giữ, bị can cũng bị hạn chế trong vòng 1 giờ đồng hồ (vướng Nghị định số 89 ngày 7-11-1998 của Chính phủ)...

PHAN THƯƠNG - TIẾN HIỂU