Bảo đảm quyền bào chữa - Bài 3: Bị án cũng có quyền được bào chữa?

Từ việc đánh giá quyền bào chữa trong các giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử chưa được đảm bảo, Liên đoàn Luật sư Việt Nam đã có văn bản gửi Ban Soạn thảo sửa đổi, bổ sung BLTTHS, kiến nghị nhiều nội dung cụ thể…

Theo Liên đoàn Luật sư, người bào chữa không bình đẳng với người tiến hành tố tụng về vị trí, vai trò, không bình đẳng trong việc điều tra, thu thập chứng cứ nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho nghi can. Vì vậy, liên đoàn đề nghị thiết kế một chương riêng trong Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) quy định chung về quyền bào chữa và quyền hạn, trách nhiệm của người bào chữa trong các giai đoạn TTHS. Chúng tôi xin lược trích một số đề xuất đáng chú ý.

Bổ sung quyền bào chữa của bị án

Đây là một nội dung đề xuất rất mới của Liên đoàn Luật sư. Theo đó, Liên đoàn Luật sư đề nghị ngoài người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, luật cần bổ sung thêm là bị án (người đang thi hành án hình sự) cũng được hưởng quyền bào chữa. Theo liên đoàn, nhu cầu được bảo vệ pháp lý của bị án là có thực, liên quan đến việc bảo đảm các quyền lợi hợp pháp theo quy định. Ngoài ra, bị án cũng cần luật sư trợ giúp trong nhiều vấn đề như xin xem xét ân giảm án tử hình, tạm hoãn thi hành án, giảm án tha tù trước thời hạn, đặc xá…

Trên thế giới, pháp luật tố tụng của các nước đều có quy định cho phép bị án được nhờ luật sư bảo vệ. Chưa kể, nguyên tắc cơ bản về vai trò luật sư của Liên Hiệp Quốc quy định rằng tất cả mọi người đều có quyền mời một luật sư bào chữa cho mình trong các giai đoạn TTHS…

Theo Liên đoàn Luật sư, luật cần quy định rõ là người bào chữa có thể điều tra, thu thập chứng cứ từ người làm chứng, tổ chức và cá nhân liên quan. Ảnh: HTD

Đảm bảo quyền gặp mặt, thông tin liên lạc

Liên đoàn Luật sư đề xuất luật quy định thêm là người đại diện hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, bị án, người thân thích hoặc người được họ chỉ định đều có thể nhờ người bào chữa. Song song đó, liên đoàn cũng đề xuất những quy định cụ thể để đảm bảo thực thi quyền này.

Một vấn đề khác mà liên đoàn đề xuất là luật cần quy định rõ về quyền đảm bảo thông tin liên lạc giữa người bào chữa với người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, bị án. Cơ quan điều tra, VKS, tòa án và cơ quan giam giữ có nghĩa vụ bảo đảm các cuộc gặp mặt và việc thông tin liên lạc giữa người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, bị án với người bào chữa của họ một cách riêng tư và độc lập.

Nghĩa vụ giữ bí mật

Đây cũng là một vấn đề gây nhiều tranh luận trong giới luật sư nhưng đến nay vẫn chưa ngã ngũ. Lần này Liên đoàn Luật sư đề nghị quy định trong quá trình thực hiện trách nhiệm bào chữa, người bào chữa có nghĩa vụ giữ bí mật về các sự việc liên quan vụ án mà mình nắm được cũng như thông tin và tình hình có liên quan tới khách hàng. Người bào chữa trong quá trình tham gia tố tụng nếu phát hiện khách hàng hoặc người khác đang chuẩn bị hoặc đang tiến hành các hành vi tội phạm làm nguy hại đến an ninh quốc gia, trật tự công cộng và sự an toàn của người khác phải lập tức thông báo cho cơ quan tố tụng.

Để đảm bảo quyền giữ bí mật, cơ quan điều tra, VKS, tòa án không được yêu cầu người bào chữa cung cấp những sự việc liên quan vụ án mà người bào chữa nắm được trong quá trình thực hiện chức trách bào chữa của mình.

Quyền điều tra, thu thập chứng cứ

Theo Liên đoàn Luật sư, luật cần quy định rõ là người bào chữa có thể điều tra, thu thập chứng cứ từ người làm chứng, tổ chức và cá nhân liên quan. Người làm chứng, tổ chức và cá nhân có liên quan được yêu cầu có trách nhiệm phải phối hợp với người bào chữa. Trong quá trình điều tra, thu thập chứng cứ, nếu cần thiết, người bào chữa có quyền đề nghị cơ quan tố tụng hỗ trợ điều tra, thu thập chứng cứ; bàn giao các chứng cứ hoặc yêu cầu các cơ quan tố tụng thu thập chứng cứ...

Mặt khác, liên đoàn đề nghị trong quá trình lấy lời khai người bị tạm giữ, hỏi cung bị can, tiến hành đối chất, khám xét, thu giữ đồ vật, tài liệu, khám nghiệm hiện trường và một số hoạt động điều tra khác liên quan đến việc xác định, thu thập chứng cứ, điều tra viên phải thông báo chậm nhất không quá 48 giờ đồng hồ cho người bào chữa để có mặt. Người bào chữa của người bị tạm giữ, bị can có quyền có mặt tại chỗ trong các hoạt động điều tra nêu trên...

Tham gia phiên họp giám đốc thẩm, tái thẩm

Đề xuất này của Liên đoàn Luật sư xuất phát từ thực tế hầu như không luật sư nào được tham gia phiên họp giám đốc thẩm, tái thẩm bởi luật trao hoàn toàn quyền quyết định cho tòa. Vì vậy, liên đoàn đề nghị trong giai đoạn giám đốc thẩm, tái thẩm, người bào chữa có một số quyền như gặp mặt bị án tại cơ quan giam giữ, được liên hệ tòa nơi thụ lý xem xét theo trình tự giám đốc thẩm, tái thẩm để đọc, ghi chép, sao chụp hồ sơ vụ án.

Ngoài ra, người bào chữa còn được quyền điều tra, thu thập chứng cứ từ người làm chứng, các tổ chức, cá nhân có liên quan, được yêu cầu tòa án có thẩm quyền ra lệnh triệu tập người làm chứng hoặc hỗ trợ điều tra, thu thập chứng cứ. Đặc biệt là người bào chữa được quyền tham gia, tranh luận tại phiên họp giám đốc thẩm, tái thẩm.

PHAN THƯƠNG - TIẾN HIỂU