Khổ vì bất đồng ngôn ngữ

Năm 2005, Okeke Stanley Onyeka (quốc tịch Nigeria) bị TAND TP.HCM phạt hai năm tù về tội lưu hành tiền giả. Lúc bị giam, Okeke kết bạn với Den Chai - một can phạm chung buồng vì cùng biết tiếng Anh. Sau đó, hai bên xảy ra xích mích, một lần Okeke đã đấm Den Chai gây thương tật 11% vĩnh viễn nên Okeke bị khởi tố về tội cố ý gây thương tích.

Bị cáo giở chứng, tòa phải hoãn xử

Tháng 5-2007, TAND TP.HCM đã phạt Okeke hai năm tù về tội mới, tổng hợp hình phạt của cả hai bản án mà Okeke phải chấp hành là bốn năm tù. Trước đó, trong quá trình điều tra, các cơ quan tố tụng trưng cầu phiên dịch viên tiếng Anh vì Okeke nói và hiểu tiếng Anh. Tại phiên sơ thẩm, Okeke cũng diễn đạt bằng tiếng Anh rất tốt.

Xử phúc thẩm, Tòa Phúc thẩm TAND Tối cao tại TP.HCM cũng trưng cầu phiên dịch viên tiếng Anh. Sau khi công bố quyết định xét xử và làm một số thủ tục bắt đầu phiên tòa, chủ tọa mời người phiên dịch dịch lại tiếng Anh cho Okeke nghe thì Okeke cứ lắc đầu tỏ ra… không hiểu gì.

HĐXX và người tham dự phiên tòa đều ngỡ ngàng trước sự giở chứng của Okeke. Sau nhiều lần “thử”, cuối cùng chủ tọa đề nghị Okeke nêu yêu cầu về việc trưng cầu phiên dịch ngôn ngữ nào. Lập tức, Okeke yêu cầu được có phiên dịch tiếng Nigeria. Trước yêu cầu này, tòa đành phải hoãn xử để tìm người phiên dịch tiếng Nigeria cho Okeke.

Dùng luật đối phó

Chuyện của Okeke chỉ là một ví dụ trong rất nhiều tình huống mà nghi phạm người nước ngoài giở chứng, làm cơ quan tố tụng gặp khó khăn.

Theo Điều 24 Bộ luật Tố tụng hình sự, người tham gia tố tụng được quyền dùng tiếng nói và chữ viết của dân tộc mình. Vì vậy, cũng như Okeke, một số người nước ngoài đã lợi dụng điểm này, dù biết tiếng Anh nhưng họ vẫn cứ dùng ngôn ngữ bản địa để làm việc với cơ quan tố tụng. Trong khi đó, phiên dịch viên ở nước ta phần lớn thông thạo các ngoại ngữ phổ biến như Anh, Pháp, Nga, Trung Quốc, Nhật Bản…, còn các ngoại ngữ khác như Nigeria, Ghana, Congo, Pakistan, Iran… rất ít người phiên dịch.

Khó khăn trong việc tìm người phiên dịch chuyên ngành pháp lý các ngoại ngữ ít phổ biến đã dẫn đến khó khăn trong công tác thu thập tài liệu, chứng cứ. Đây là điều làm cơ quan điều tra đau đầu nhất bởi không ít trường hợp, cơ quan điều tra bị tòa trả hồ sơ vì thấy những bản dịch của phiên dịch viên từ lời khai của người phạm tội khó hiểu. Chẳng hạn vụ vài người Nigeria mua bán ma túy xuyên quốc gia, mà mới đây TAND TP.HCM đã trả hồ sơ để điều tra bổ sung.

Trước đây, từng có vài vụ người dân bắt quả tang người nước ngoài trộm cắp tài sản và giao cho cơ quan công an. Do bất đồng ngôn ngữ và không tìm ra người phiên dịch, cơ quan công an đã không thể lấy lời khai, thu thập tài liệu, chứng cứ để chứng minh tội phạm. Hết thời hạn tạm giữ, cơ quan công an không còn cách nào khác là phải trả tự do cho họ dù biết rõ mười mươi là đã để lọt tội phạm.

Khó ngay từ khi bắt

Theo một điều tra viên Công an TP.HCM, khó khăn khi xử lý người nước ngoài phạm tội phát sinh ngay từ giai đoạn tạm giữ hay bắt người.

Cụ thể, khi bắt quả tang hay bắt khẩn cấp người nước ngoài để khởi tố, tạm giam cũng phải tuân theo theo các quy định tố tụng hình sự như đọc và giải thích lệnh bắt. Hoạt động này đòi hỏi phải có người phiên dịch nhưng thực tế lại rất khó đáp ứng được ngay bởi việc bắt khẩn cấp mang tính cấp bách mà phiên dịch viên của ta còn rất ít, trong khi khả năng ngoại ngữ của lực lượng tiến hành bắt lại hạn chế. Vì vậy, vấn đề đọc lệnh, giải thích pháp luật cho người bị bắt chỉ mang tính hình thức. Người bị bắt sẽ không hiểu được họ có quyền, nghĩa vụ gì khi tham gia tố tụng hình sự ở Việt Nam.

Cạnh đó, việc bắt người nước ngoài theo lệnh truy nã, luật quy định trong quyết định phải có đầy đủ các thông tin về đối tượng bị bắt. Nhưng thực tế, nhiều quyết định truy nã người nước ngoài phạm tội lại thiếu những thông tin cần thiết. Việc này làm khó khăn trong công tác phối hợp truy bắt giữa công an các địa phương với Văn phòng Interpol và Phòng Quản lý xuất nhập cảnh nhằm ngăn chặn không cho làm thủ tục xuất cảnh với các đối tượng bị truy nã.

HOÀNG YẾN