Khơi thông cơ chế để luật sư tham gia sâu vào lĩnh vực công

Từ trước đến nay, vai trò của luật sư thường được gắn với các hoạt động tranh tụng, bào chữa hoặc tư vấn cho doanh nghiệp, cá nhân tại khu vực tư. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường và yêu cầu quản trị hiện đại, nhu cầu về một đội ngũ luật sư tham gia sâu hơn vào khu vực công ngày càng cấp thiết, bởi những áp lực pháp lý ngày càng lớn và phức tạp, từ xây dựng chính sách, quản lý đất đai, đầu tư công đến giải quyết tranh chấp quốc tế.

Điều này cũng đã được thể hiện qua nhiều định hướng cải cách thể chế gần đây như Nghị quyết 66 của Bộ Chính trị, dự thảo sửa đổi Luật Luật sư hay Nghị quyết 24/2026/QH16 về thí điểm chế định luật sư công.

Tại TP.HCM, việc các luật sư tham gia vào khu vực nhà nước không phải vấn đề mới, tuy nhiên lại chưa phổ biến. Trong tình hình mới, Nghị quyết 98/2025 của HĐND TP đã bước đầu mở ra cơ chế hỗ trợ luật sư tham gia vào hoạt động quản trị, xây dựng chính sách và xử lý các vụ việc pháp lý ở giai đoạn tiền tố tụng.

Tranh chấp ngày càng phức tạp

Khi xây dựng Nghị quyết về thí điểm chế định luật sư công, Bộ Tư pháp cho biết số vụ án hành chính được thụ lý tăng liên tục trong những năm gần đây, từ hơn 9.100 vụ năm 2020 lên trên 12.000 vụ năm 2024, tăng gần 32%. Tuy nhiên, tỉ lệ giải quyết chỉ đạt khoảng 52,53%.

Một trong những nguyên nhân được chỉ ra là nhiều cơ quan nhà nước còn thiếu nhân sự chuyên trách, hạn chế kỹ năng tham gia tố tụng, việc chuẩn bị hồ sơ, cung cấp tài liệu còn chậm; thậm chí có nơi không cử được người tham gia đối thoại hoặc tham gia phiên tòa.

Đáng chú ý, tỉ lệ các vụ án hành chính bị tòa tuyên hủy một phần hoặc toàn bộ quyết định hành chính vẫn ở mức cao. Điều này phản ánh những hạn chế trong việc kiểm soát tính hợp pháp của quyết định hành chính cũng như năng lực bảo vệ quan điểm pháp lý của cơ quan nhà nước khi xảy ra tranh chấp.

Những khó khăn, vướng mắc về pháp lý trong khu vực nhà nước cũng hiện diện rõ trong lĩnh vực đầu tư và phát triển dự án. Bên cạnh đó, các tranh chấp về đầu tư, thương mại quốc tế, công pháp quốc tế… ngày càng phổ biến và phức tạp, trong đó có Việt Nam. Thực tế giải quyết tranh chấp cho thấy một số vụ kiện quốc tế không có sự tham gia của luật sư hoặc luật sư chỉ được mời khi đã quá muộn. ​

Trong bối cảnh đó, nhu cầu có đội ngũ luật sư tham gia từ sớm để rà soát pháp lý, nhận diện rủi ro và hỗ trợ xử lý tranh chấp đang trở thành yêu cầu cấp thiết.

Luật sư có vai trò quan trọng để TP.HCM phát triển

Trao đổi với PV, bà Nguyễn Thị Phương Ngọc, Phó Giám đốc Sở Tư pháp TP.HCM, cho biết Nghị quyết 66-NQ/TW ngày 30-4-2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới đã xác định yêu cầu nghiên cứu, hình thành chế định luật sư công; xây dựng cơ chế thu hút luật sư, chuyên gia pháp lý, nhà khoa học pháp lý giỏi tham gia vào khu vực công nhằm nâng cao chất lượng xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật.

Đồng thời, Kết luận 69-KL/TW ngày 24-2-2020 của Ban Bí thư về tiếp tục thực hiện Chỉ thị 33-CT/TW ngày 30-3-2009 cũng nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện cơ chế, chính sách khuyến khích luật sư tham gia tư vấn chính sách, tư vấn các dự án phát triển kinh tế - xã hội, giải quyết tranh chấp quốc tế và phục vụ quá trình hội nhập quốc tế.

Trong bối cảnh TP.HCM đang triển khai nhiều cơ chế, chính sách đặc thù, thực hiện chuyển đổi mô hình chính quyền địa phương từ ba cấp sang hai cấp, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng, vai trò của đội ngũ luật sư ngày càng trở nên quan trọng đối với hoạt động quản lý nhà nước.

“Từ góc độ cơ quan tham mưu chính sách, Sở Tư pháp TP.HCM nhận thấy TP cần sự tham gia của luật sư để nâng cao chất lượng xây dựng và phản biện chính sách; bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, tính khả thi của các cơ chế, chính sách đặc thù; hỗ trợ nhận diện, phòng ngừa và giảm thiểu các rủi ro pháp lý trong quá trình điều hành, quản lý nhà nước.

Bên cạnh đó, với vai trò là đầu tàu kinh tế, tài chính, thương mại quốc tế và đổi mới sáng tạo của cả nước, TP.HCM có nhu cầu rất lớn đối với các dịch vụ pháp lý chuyên sâu trong các lĩnh vực như đầu tư, tài chính, thương mại quốc tế, đất đai, xây dựng, đấu thầu, PPP, chuyển đổi số và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế” - bà Ngọc nói.

Phó Giám đốc Sở Tư pháp TP.HCM cũng cho biết thêm sự tham gia của luật sư giúp các cơ quan nhà nước nâng cao chất lượng tham mưu, hạn chế sai sót trong quá trình thực thi công vụ, giảm nguy cơ phát sinh khiếu nại, khiếu kiện, tranh chấp quốc tế và góp phần xây dựng nền hành chính chuyên nghiệp, minh bạch, hiện đại, thượng tôn pháp luật.

“Ngoài ra, trong nhiều vụ việc kinh tế - xã hội phức tạp, kéo dài hoặc có yếu tố quốc tế, việc huy động đội ngũ luật sư có chuyên môn sâu, kinh nghiệm thực tiễn tham gia tư vấn, đại diện hoặc hỗ trợ giải quyết vụ việc là yêu cầu cần thiết nhằm bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, cơ quan nhà nước, người dân và doanh nghiệp” - bà Ngọc nhận định.

Điểm nghẽn không chỉ là chi phí

Trước tình hình đó, hàng loạt chủ trương lớn từ Trung ương đến địa phương thời gian qua đã cho thấy vai trò của giới luật sư trong việc đóng góp cho sự phát triển của TP.HCM nói chung và cả nước nói riêng. Tuy nhiên, thực tế việc các luật sư tham gia thường xuyên và thực chất vào khu vực công vẫn còn khá khiêm tốn.

Theo các chuyên gia, điểm nghẽn hiện nay không nằm ở việc thiếu nguồn lực luật sư hay thiếu chủ trương khuyến khích, mà nằm ở khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn triển khai.

Cơ chế phối hợp chưa rõ ràng, cách vận hành còn chưa chuyên nghiệp cùng những “rào cản vô hình” trong tư duy sử dụng dịch vụ pháp lý khiến cả cơ quan nhà nước lẫn giới luật sư vẫn còn dè dặt khi tìm đến nhau.

PGS-TS - luật sư Bùi Kim Hiếu, Trường ĐH Gia Định, nhận định Nghị quyết 98/2025 của HĐND TP.HCM là một bước tiến đáng ghi nhận khi có những khoản hỗ trợ luật sư có đóng góp vào các công việc công như góp ý dự thảo văn bản, thực hiện tư vấn khiếu nại, khiếu kiện…

Tuy nhiên nhìn chung thì thực tế luật sư vẫn còn dè dặt khi tham gia vào khu vực công vì nhiều nguyên nhân.

Theo ông Hiếu, trở ngại đầu tiên nằm ở cơ chế tài chính chưa thực sự tương xứng với chất xám và rủi ro nghề nghiệp. Dù Nghị quyết 98 đã có các mức hỗ trợ (từ 1,5 triệu đến 30 tháng lương cơ sở) nhưng nếu so với mức thù lao thị trường của các luật sư dày dạn kinh nghiệm, con số này vẫn còn khiêm tốn.

Trong khi đó, các vụ việc công thường có tính chất phức tạp, hồ sơ đồ sộ và kéo dài. Mặc dù nếu sử dụng dịch vụ pháp lý thì cơ quan nhà nước vẫn phải trả phí ngoài khoản hỗ trợ, tuy nhiên có thể thấy mức hỗ trợ nêu trên cho các công việc tiền tố tụng hay tư vấn khiếu nại, khiếu kiện vẫn khó bù đắp chi phí cơ hội và nhân sự mà các luật sư/tổ chức hành nghề luật sư phải bỏ ra.

Một áp lực khác khiến nhiều luật sư e ngại là rủi ro pháp lý và trách nhiệm nghề nghiệp cao.

Theo ông Hiếu, khi tư vấn cho các dự án đầu tư công hoặc tham gia giải quyết tranh chấp quốc tế, sai sót nhỏ có thể dẫn đến thiệt hại hàng ngàn tỉ đồng cho ngân sách. Điều khiến luật sư lo ngại về việc bị liên đới trách nhiệm nếu quyết định của cơ quan nhà nước (dựa trên tư vấn của luật sư) sau này bị thanh tra, kiểm tra hoặc bị coi là làm thất thoát tài sản nhà nước.

Không chỉ vậy, vị thế của luật sư trong quá trình ra quyết định hiện vẫn còn khá hạn chế.

“Hiện nay, luật sư thường chỉ tham gia ở mức tư vấn, góp ý hoặc phản biện. Tiếng nói của luật sư đôi khi chỉ mang tính tham khảo” - ông Hiếu nói.

Ngoài các vấn đề về thù lao và rủi ro, ông Hiếu cho rằng còn tồn tại những “điểm nghẽn” sâu hơn mang tính hệ thống. Đó là sự khác biệt về tư duy quản trị giữa khu vực công và nghề luật sư.

Theo ông, khu vực công vận hành theo tư duy “tuân thủ tuyệt đối” (chỉ được làm những gì pháp luật cho phép), trong khi luật sư vận hành theo tư duy “tối ưu hóa và sáng tạo” (được làm những gì pháp luật không cấm để đạt hiệu quả tốt nhất).

“Không ít trường hợp luật sư đưa ra giải pháp đột phá, chưa có tiền lệ nhưng cơ quan thực thi lại e ngại vì sợ vượt rào. Sự lệch pha này khiến luật sư cảm thấy chất xám pháp lý khó chuyển hóa thành giá trị thực tế” - ông Hiếu nhận định.

Một rào cản khác là khả năng tiếp cận thông tin. Để tư vấn hiệu quả, luật sư cần tiếp cận hồ sơ gốc và bối cảnh thật của vụ việc. Tuy nhiên, nhiều quy định về bảo mật hoặc quy trình nội bộ khiến luật sư chỉ được tiếp cận thông tin ở mức hạn chế.

“Tư vấn trên dữ liệu thiếu hụt là một rủi ro nghề nghiệp cực lớn mà các luật sư có kinh nghiệm thường rất thận trọng và sẽ từ chối dấn thân” - ông Hiếu nói.

Luật sư tham gia theo kiểu tự phát

TS - luật sư Hà Hải, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư TP.HCM, cho biết trở ngại lớn nhất hiện nay không nằm ở việc thiếu luật sư giỏi mà ở chỗ khu vực công vẫn chưa có một cơ chế đủ rõ ràng và đồng bộ để thu hút, kết nối và sử dụng hiệu quả đội ngũ này.

Ông cho biết TP.HCM thực tế đã đặt vấn đề huy động luật sư tham gia xử lý các vấn đề pháp lý từ nhiều năm trước. Tuy nhiên, đến nay vẫn chủ yếu mang tính riêng lẻ, thiếu sự điều phối thống nhất.

“Luật sư hiện vẫn hỗ trợ cho TP nhưng phần nhiều theo từng vụ việc, từng mối quan hệ cụ thể, chưa hình thành được cơ chế vận hành bài bản và ổn định” - TS - luật sư Hà Hải nói.

Theo ông, TP.HCM sở hữu lực lượng luật sư đông đảo (hơn 10.000 luật sư), nhiều người đủ năng lực xử lý các tranh chấp phức tạp, kể cả tranh chấp đầu tư quốc tế. Tuy nhiên, nguồn lực này chưa được khai thác tương xứng vì thiếu đầu mối kết nối cũng như cơ chế phối hợp phù hợp giữa cơ quan công quyền và giới luật sư.

Một thực tế khác là nhiều cơ quan nhà nước hiện chỉ tìm đến luật sư khi tranh chấp đã phát sinh hoặc vụ việc đã ở giai đoạn căng thẳng, thay vì mời tham gia từ sớm để tư vấn, kiểm soát và phòng ngừa rủi ro pháp lý.

Bên cạnh đó, khó khăn không chỉ nằm ở mức chi trả mà sâu xa hơn là chưa có cơ chế “ngân sách pháp lý” đúng nghĩa cho khu vực công. Hiện nay chi phí thuê luật sư vẫn được xem là khoản chi phát sinh thay vì khoản đầu tư để bảo vệ lợi ích công và phòng ngừa rủi ro.

Ông Hà Hải cũng cho rằng các quy định hiện hành về đấu thầu, quản lý tài sản công chưa thật sự phù hợp với đặc thù của dịch vụ pháp lý khiến việc lựa chọn luật sư có chuyên môn cao cho các vụ việc lớn, phức tạp còn gặp nhiều vướng mắc.

“Điều luật sư cần không chỉ là thù lao mà còn là cơ chế để được tham gia một cách chính thức, ổn định và đúng vai trò. Quan trọng nhất là phải nhìn nhận đúng vai trò của luật sư và tạo điều kiện để họ được tham gia, được cống hiến một cách thực chất. Nếu không có cơ chế chính thức thì mọi thứ vẫn sẽ mang tính tự phát, thiếu ổn định và khó phát huy hiệu hết hiệu quả của đội ngũ luật sư đối với khu vực công” - ông Hà Hải nhận định.

Bên cạnh đó, theo Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư TP.HCM, một nguyên nhân khác cũng không kém phần quan trọng trong việc dẫn đến luật sư hạn chế tham gia vào khu vực công, đó là do các luật sư trẻ hiện nay thậm chí luật sư lâu năm vẫn không biết TP đang cần hỗ trợ ở lĩnh vực nào, liên hệ với cơ quan nào; trong khi phía cơ quan nhà nước cũng lúng túng trong việc tìm kiếm và kết nối với luật sư phù hợp.

“Nghị quyết 98 chỉ mới là viên gạch đầu tiên, muốn đi vào thực chất vẫn cần tháo gỡ thêm nhiều điểm nghẽn phía sau” - ông Hà Hải nói.

Huy động nguồn lực luật sư vì lợi ích công

Trong khu vực công, một quyết định hành chính đúng pháp luật, một cơ chế giải quyết tranh chấp minh bạch hay một chính sách được xây dựng chặt chẽ ngay từ khâu dự thảo, đều hướng tới mục tiêu bảo vệ quyền lợi của người dân, doanh nghiệp và duy trì sự ổn định xã hội.

Chính vì vậy, việc luật sư tham gia sâu hơn vào khu vực công không chỉ mang ý nghĩa hỗ trợ bảo vệ Nhà nước trong tranh chấp, mà còn góp phần kiểm soát rủi ro trong thực thi quyền lực, hạn chế sai sót trong hoạt động công vụ và nâng cao chất lượng quản trị.

Thực tế, ở nhiều quốc gia, việc Nhà nước sử dụng nguồn lực luật sư từ xã hội để tham gia xây dựng chính sách, xử lý tranh chấp hoặc tư vấn cho các dự án công là mô hình phổ biến. Điểm cốt lõi không nằm ở việc tách biệt luật sư công hay tư, mà ở khả năng huy động đội ngũ chuyên gia pháp lý phục vụ lợi ích công.

ThS - luật sư VŨ DUY NAM, Đoàn Luật sư TP.HCM