Trên số báo trước, Pháp Luật TP.HCM đã ghi nhận ý kiến của lãnh đạo sở Tư pháp TP.HCM, Đoàn Luật sư (LS) TP.HCM cùng một số LS về vai trò của giới LS đối với sự phát triển của TP. Đồng thời chỉ ra những vướng mắc hiện nay khiến các LS và cả cơ quan nhà nước còn e dè khi tìm đến nhau.
Theo các chuyên gia, TP.HCM thực tế không thiếu LS giỏi, kể cả những LS có kinh nghiệm xử lý các tranh chấp phức tạp, tranh chấp đầu tư quốc tế. Điều còn thiếu là một cơ chế đủ đồng bộ để đội ngũ này có thể tham gia một cách thực chất, ổn định và phát huy đúng vai trò, đóng góp vào các hoạt động quản trị công, xây dựng chính sách và phòng ngừa rủi ro pháp lý cho TP.
Ngày 22-4, Sở Tư pháp TP.HCM tổ chức hội nghị giao ban công tác pháp chế và triển khai Nghị quyết 66-NQ/TW năm 2025 của Bộ Chính trị, Nghị quyết 98/2025 của HĐND TP.HCM.
Cần một chính sách dài hạn, thay vì riêng lẻ từng vụ việc
Trao đổi với Pháp Luật TP.HCM, TS-LS Châu Huy Quang, Giám đốc điều hành Công ty Luật Rajah & Tann LCT Việt Nam, cho rằng Nghị quyết 98/2025/NQ-HĐND của HĐND TP.HCM về chính sách hỗ trợ LS tham gia công việc pháp lý cho cơ quan nhà nước là một bước đi rất đáng chú ý và mang tính tiên phong của TP.HCM trong việc chính thức ghi nhận vai trò của LS trong khu vực công.
Điểm đặc biệt của nghị quyết này là lần đầu tiên TP thiết kế một cơ chế hỗ trợ tài chính riêng để khuyến khích LS và tổ chức hành nghề LS tham gia vào các hoạt động mang tính chất công, từ xây dựng chính sách, góp ý pháp luật cho đến xử lý tranh chấp và hỗ trợ các vấn đề pháp lý phức tạp của TP.
Trong bối cảnh tại Việt Nam, LS lâu nay chưa có nhiều điều kiện tham gia sâu vào quá trình hoạch định chính sách, phản biện pháp luật hay bảo vệ lợi ích công thì đây có thể xem là một bước mở đầu rất quan trọng.
Tuy nhiên, ông Quang cho rằng để chính sách này thực sự phát huy hiệu quả thì không thể chỉ dừng lại ở cơ chế hỗ trợ theo từng vụ việc riêng lẻ. Hiện nay, sự tham gia của LS trong khu vực công nhìn chung vẫn mang tính ngắn hạn, thiếu tính ổn định và chưa hình thành được một cơ chế hợp tác thường xuyên, có chiều sâu và mang tính chiến lược lâu dài.
Vì vậy, TP cần hướng tới một cách tiếp cận dài hạn hơn, theo hướng không chỉ sử dụng LS khi có vụ việc phát sinh mà cần tạo điều kiện để LS được tham gia sớm, liên tục và thực chất hơn vào hoạt động của khu vực công. Đồng thời, phải xây dựng được cơ chế lựa chọn và sử dụng LS minh bạch, linh hoạt, dựa trên năng lực chuyên môn, kinh nghiệm và bảo đảm tính độc lập nghề nghiệp.
“Trong quá trình hành nghề của bản thân tôi cũng như nhiều đồng nghiệp cho thấy ở nhiều vụ việc có sự tham gia của cơ quan nhà nước, LS thường chỉ được mời tham gia khi tranh chấp đã phát sinh hoặc vụ việc đã bước vào giai đoạn tiền tố tụng. Khi đó, khả năng đàm phán, hòa giải hoặc xử lý mềm dẻo thường đã bị thu hẹp đáng kể.
Lúc này, LS vừa phải hỗ trợ cơ quan nhà nước bảo vệ quan điểm pháp lý trong tranh chấp, vừa cố gắng tham gia đàm phán để tìm giải pháp phù hợp với hợp đồng, đúng quy định pháp luật và hài hòa lợi ích giữa các bên. Điều đó khiến chi phí xử lý tranh chấp thường tăng rất cao, trong khi áp lực pháp lý cũng lớn hơn nhiều” - TS-LS Quang cho biết.
Từ đó, ông cho rằng nếu có cơ chế để LS tham gia ngay từ đầu, dù là LS công hay luật sư tư được mời hỗ trợ thì họ hoàn toàn có thể giúp cơ quan nhà nước rà soát các điều khoản quan trọng, nhận diện sớm các nguy cơ tranh chấp với nhà đầu tư hoặc nhà thầu, đặc biệt ở các dự án có yếu tố nước ngoài. Khi ấy, LS có thể phối hợp với chuyên gia kỹ thuật, tài chính để đưa ra các khuyến nghị pháp lý phù hợp ngay từ đầu nhằm phòng ngừa tranh chấp. Cách tiếp cận này không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý mà còn tiết kiệm đáng kể thời gian và chi phí xử lý về sau.
Nói về giải pháp để xây dựng được đội ngũ LS đủ mạnh đồng hành cùng khu vực công, TS-LS Châu Huy Quang cho rằng trước hết TP cần thiết lập cơ chế để LS có thể tham gia sớm và thường xuyên hơn vào hoạt động của khu vực công, thay vì chỉ tham gia theo từng vụ việc riêng lẻ.
hiện đại của TP.HCM, để sẵn sàng thu hút các luật sư giỏi đóng góp cho sự phát triển của TP.
Ảnh: TRẦN LINH
Đồng thời, cần xây dựng quy trình tiếp nhận và phản hồi ý kiến tư vấn pháp lý theo hướng linh hoạt, nhanh chóng và thực chất hơn để ý kiến chuyên môn của LS thực sự có trọng lượng trong quá trình ra quyết định.
TP cũng cần xây dựng cơ chế lựa chọn LS công khai, minh bạch và dựa trên năng lực thực tế. Có thể thiết lập danh sách các LS và tổ chức hành nghề LS uy tín theo từng lĩnh vực để cơ quan nhà nước chủ động huy động khi cần.
““Ngân sách pháp lý” cũng cần được nhìn nhận như một cấu phần quan trọng trong chiến lược quản trị hiện đại của TP.HCM, chứ không đơn thuần là chi phí hành chính. Đây phải được xem là khoản đầu tư cần thiết nhằm bảo vệ lợi ích công, nâng cao chất lượng quản trị và phòng ngừa rủi ro pháp lý trong dài hạn.
Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng hiện nay, TP.HCM cũng cần tăng cường cơ chế phối hợp giữa LS Việt Nam với LS và chuyên gia nước ngoài trong các vụ việc phức tạp hoặc có yếu tố quốc tế để tận dụng kinh nghiệm và chuẩn mực quốc tế” - TS-LS Châu Huy Quang nêu giải pháp.
Cần chuẩn bị sẵn cơ chế và nguồn lực
ThS Nguyễn Đức Hiếu, Trường ĐH Quốc tế, ĐH Quốc gia TP.HCM, đánh giá Nghị quyết 98/2025/NQ-HĐND là một tín hiệu chính sách đáng ghi nhận. Lần đầu tiên vai trò của LS trong hệ thống quản trị công được thừa nhận chính thức với mức hỗ trợ cụ thể, thay vì chỉ những lời kêu gọi đóng góp chung chung. Tuy nhiên, nhìn thẳng vào thực tiễn, nghị quyết mới chủ yếu giải quyết câu hỏi “trả bao nhiêu”, trong khi vấn đề quan trọng hơn là “tiền ở đâu và huy động như thế nào ngay khi cần” vẫn còn bỏ ngỏ. Đây chính là điểm nghẽn cốt lõi: Nếu không tháo gỡ, chính sách dù tốt cũng khó đi vào cuộc sống.
Theo ThS Hiếu, kinh nghiệm từ các nền pháp lý phát triển cho thấy việc thu hút LS vào khu vực công không chỉ dựa vào mức hỗ trợ, thù lao đơn thuần, mà cần thay đổi cơ bản cơ chế huy động.
Tại Úc và Anh, chính quyền không chờ phát sinh vụ việc mới đi tìm LS và duyệt chi phí từng lần. Thay vào đó, họ tổ chức đấu thầu một lần để lập danh sách (panel) các hãng luật đủ tiêu chuẩn theo từng lĩnh vực, đàm phán và ký hợp đồng khung (standing offer/head agreement) với bảng phí thống nhất cho giai đoạn nhiều năm. Khi có sự cố pháp lý, cơ quan nhà nước chỉ cần “kích hoạt” hợp đồng đã ký sẵn, đảm bảo nhanh chóng, đúng quy trình và giảm tính bị động. Mô hình này được gọi là Panel System (hay Whole of Government Legal Services Panel) và hoàn toàn có thể triển khai tại Sở Tư pháp TP.HCM trong khuôn khổ pháp luật đấu thầu hiện hành.
Song song với cơ chế huy động, việc bố trí nguồn tài chính dự phòng cũng cần được tính toán kỹ lưỡng. Các chính phủ phát triển thường trích lập quỹ dự phòng (contingency reserves) hoặc khoản dự phòng ngân sách (provision) dành cho rủi ro tranh tụng ngay trong ngân sách của bộ, ngành hoặc quỹ dự phòng trung ương. Ở Canada và Vương quốc Anh, chi phí tranh tụng được thực hiện qua ngân sách đã phê duyệt kèm cơ chế giải ngân khẩn cấp và chịu sự giám sát chặt chẽ của cơ quan kiểm toán nhà nước (Auditor General tại Canada và NAO tại Anh).
Cũng cần nhìn nhận thẳng thắn rằng rào cản không chỉ từ phía Nhà nước. LS giỏi thường e ngại tham gia khu vực công vì lo ngại xung đột lợi ích tương lai, bất định về việc bảo vệ khi kết quả vụ việc không như mong đợi và nguy cơ tiếp cận thông tin không rõ ràng. Singapore và Hong Kong giải quyết tốt các vấn đề này nhờ khung pháp lý mạnh về bảo mật thông tin (legal professional privilege/confidentiality) và bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp (Professional Indemnity Insurance) bắt buộc hoặc khuyến khích. Những quy định này áp dụng chung cho LS, đồng thời tạo sự yên tâm khi tham gia công việc của Nhà nước.
Qua kinh nghiệm từ các nước ở trên, ThS Hiếu cho rằng để LS thực sự có chỗ đứng trong hệ thống quản trị công, TP.HCM cần chuyển dịch tư duy từ “có việc mới chuẩn bị tiền” sang “chuẩn bị sẵn cơ chế và nguồn lực”.
“Nghị quyết 98/2025/NQ-HĐND là một nghị quyết rất tốt, đặt nền móng quan trọng nhưng chưa đủ nếu thiếu các trụ cột thực thi đi kèm: Một cơ chế hợp đồng khung (Panel System) linh hoạt để huy động đủ nhanh và sẵn nguồn lực pháp lý khi cần; một ngân sách dự phòng cho tranh tụng được xác định hợp lý và đặt dưới sự giám sát độc lập; một quy chế rõ ràng về bảo mật thông tin, giới hạn trách nhiệm cũng như bảo vệ quyền lợi cho LS tham gia” - ThS Hiếu cho biết.
Sở Tư pháp TP.HCM đang tích cực hoàn thiện dữ liệu về luật sư
Dù Nghị quyết 98/2025/NQ-HĐND đã có cơ chế hỗ trợ nhưng sự tham gia của LS vào khu vực công tại TP.HCM vẫn hạn chế do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan.
Việc lựa chọn LS tham gia vào các vụ việc theo quy định tại khoản 1 Điều 3 Nghị quyết do quy định pháp luật chuyên ngành điều chỉnh và phụ thuộc vào tình hình thực tiễn, tính chất, nội dung của từng vụ việc cụ thể do các cơ quan, đơn vị yêu cầu; mức thù lao vụ việc chưa có tính cạnh tranh so với khu vực tư nhân; quy trình thủ tục hành chính phức tạp khi đấu thầu nhận vụ việc, thanh quyết toán khi vụ việc hoàn thành và áp lực trách nhiệm pháp lý cao khi tư vấn các dự án lớn, tranh chấp đầu tư quốc tế, khiếu kiện đông người.
Ngoài ra, sự kết nối giữa các cơ quan nhà nước và tổ chức hành nghề LS chưa đủ sâu rộng, đồng bộ.
Để giải quyết tình trạng này, TP cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế tài chính, đơn giản hóa thủ tục, xây dựng quy trình kết nối cung - cầu; xây dựng môi trường làm việc minh bạch, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho LS tham gia đóng góp vào việc giải quyết, thực hiện các kế hoạch, nội dung, chương trình xây dựng và phát triển kinh tế, văn hóa - xã hội của TP. Đồng thời cần xây dựng “cơ sở dữ liệu” LS dựa trên các tiêu chí lựa chọn LS phù hợp để lựa chọn LS tham gia thực hiện nghị quyết.
Với vai trò là cơ quan tham mưu chính sách trong lĩnh vực LS cho UBND TP, Sở Tư pháp đang tích cực hoàn thiện việc xây dựng “cơ sở dữ liệu” LS bằng việc phối hợp với Đoàn LS TP xây dựng ngân hàng dữ liệu các LS giỏi, có kinh nghiệm, có chuyên môn phù hợp để dễ dàng kết nối, đặt hàng theo từng lĩnh vực chuyên sâu (tài chính, đầu tư, đất đai, thương mại, tranh chấp đầu tư quốc tế…).
Bên cạnh đó, Sở Tư pháp nhận thấy TP cần tiếp tục nghiên cứu, bổ sung một số cơ chế để nâng cao hiệu quả thu hút LS tham gia khu vực công như: Hoàn thiện cơ chế tài chính theo hướng linh hoạt hơn, đặc biệt đối với các vụ việc phức tạp, kéo dài; nghiên cứu cơ chế tạm ứng kinh phí cho LS trong quá trình thực hiện nhiệm vụ; xây dựng quy trình lựa chọn, đặt hàng dịch vụ pháp lý công khai, minh bạch, nhanh gọn; đồng thời tăng cường cơ chế bảo vệ, chia sẻ trách nhiệm pháp lý phù hợp đối với LS khi tham gia xử lý các vụ việc có tính chất phức tạp, nhạy cảm.
Về lâu dài, TP kiến nghị tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện khung pháp lý về chế định LS công; nghiên cứu lồng ghép các cơ chế sử dụng dịch vụ pháp lý trong khu vực công vào quá trình xây dựng Luật Đô thị đặc biệt và các văn bản pháp luật liên quan nhằm phát huy hiệu quả vai trò của đội ngũ LS trong công tác phòng ngừa rủi ro pháp lý, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, cơ quan nhà nước, người dân và doanh nghiệp.
Đồng thời, cần xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả giữa LS công và LS tư; tăng cường đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ LS có chuyên môn sâu về quản trị công, đầu tư quốc tế, thương mại quốc tế và giải quyết tranh chấp quốc tế để đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh, bền vững và hội nhập quốc tế của TP.HCM trong giai đoạn mới.
Bà NGUYỄN THỊ PHƯƠNG NGỌC, Phó Giám đốc Sở Tư pháp TP.HCM
Cần một đầu mối kết nối luật sư và cơ quan nhà nước
Một trong những trở ngại lớn nhất khiến các luật sư chưa đóng góp nhiều cho khu vực công là thiếu cơ chế tham gia mang tính hệ thống. Do đó, việc hình thành một đầu mối kết nối là vô cùng cần thiết.
Để thu hút và phát huy hiệu quả đội ngũ LS trong khu vực công thì điều quan trọng nhất là phải xây dựng được một cơ chế vận hành bài bản, minh bạch và có tổ chức, thay vì để hoạt động tham gia của LS tiếp tục diễn ra theo hướng tự phát như hiện nay.
TS-LS Hà Hải tại hội nghị giao ban công tác pháp chế và triển khai Nghị quyết 66-NQ/TW năm 2025 của Bộ Chính trị, Nghị quyết 98/2025 của HĐND TP.HCM. Ảnh: TRẦN MINH
TP.HCM thực tế không thiếu LS giỏi. TP hiện có rất nhiều LS được đào tạo bài bản, đủ khả năng tham gia xử lý các vấn đề pháp lý phức tạp, kể cả tranh chấp quốc tế. Tuy nhiên, nguồn lực này chưa được khai thác hiệu quả vì thiếu cơ chế kết nối và điều phối phù hợp giữa cơ quan nhà nước với giới LS.
Do đó, cần hình thành một đầu mối chính thức để kết nối nhu cầu của các cơ quan nhà nước với đội ngũ LS. Khi các sở, ngành hoặc doanh nghiệp nhà nước phát sinh nhu cầu, họ có thể thông qua Sở Tư pháp hoặc Đoàn LS để được giới thiệu LS phù hợp, thay vì tự tìm kiếm theo quan hệ cá nhân như hiện nay.
Không thể để từng LS tự xoay xở, mạnh ai nấy làm. Muốn phát huy hiệu quả thì phải có tổ chức, có cơ chế điều phối và có đầu mối rõ ràng.
Tôi cho rằng TP cũng cần xây dựng danh sách LS theo từng lĩnh vực chuyên môn cụ thể như đất đai, đầu tư, thương mại, tranh chấp quốc tế… để khi phát sinh vụ việc có thể nhanh chóng lựa chọn đúng người, đúng chuyên môn. Việc giới thiệu, phân công LS cũng phải đi kèm cơ chế giám sát, đánh giá hiệu quả nhằm bảo đảm chất lượng và tính minh bạch.
Bên cạnh đó, để LS yên tâm tham gia vào khu vực công thì cần tiếp tục hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan, đặc biệt là cơ chế tài chính, đấu thầu và thuê dịch vụ pháp lý. Hiện nhiều quy định chưa cho phép cơ quan nhà nước thuê LS ngay từ giai đoạn đầu để tư vấn phòng ngừa rủi ro, dẫn đến tình trạng chỉ tìm đến LS khi tranh chấp đã phát sinh.
Nếu LS được tham gia từ sớm thì rất nhiều rủi ro pháp lý hoàn toàn có thể được kiểm soát tốt hơn.
Việc LS tham gia vào khu vực công cũng cần được đặt trong một cơ chế rõ ràng và chuyên nghiệp, từ khâu lựa chọn, quản lý đến phương thức hoạt động. Theo đó, phải có các tiêu chí cụ thể về năng lực chuyên môn, kinh nghiệm, đạo đức nghề nghiệp, đồng thời đi kèm cơ chế đánh giá, giám sát minh bạch để bảo đảm chất lượng và hiệu quả tham gia của đội ngũ này.
Ngoài ra, có thể thành lập các tổ, nhóm LS chuyên trách để xử lý từng nhóm vấn đề cụ thể, tương tự mô hình ở nhiều quốc gia. Các nhóm này có thể được “kích hoạt” ngay khi TP cần xử lý các vụ việc lớn, tranh chấp phức tạp hoặc các tình huống khẩn cấp.
Đồng thời, cần tăng cường phối hợp giữa Đoàn LS với Sở Tư pháp, Ban Nội chính, MTTQ, Liên đoàn Lao động và các cơ quan liên quan để tạo cơ chế phối hợp thực chất, thường xuyên và thông suốt hơn.
Điều LS cần không chỉ là thù lao mà còn là sự ghi nhận, là cơ chế để họ được tham gia một cách chính thức, minh bạch và đúng vai trò.
TS-LS HÀ HẢI, Phó Chủ nhiệm Đoàn LS TP.HCM
