Giữa vùng biên viễn sương mù bao phủ quanh năm, hơn 40 hộ dân bản Pù Đứa, xã Quang Chiểu, tỉnh Thanh Hóa vẫn sống trong cảnh chạy lũ, tránh sạt lở mỗi khi trời mưa lớn. Trong khi đó, dự án tái định cư được phê duyệt nhiều năm nhưng đến giờ vẫn “bất động”, để lại phía sau những phận người mong có một mái nhà an toàn.
"Khi ngọn núi cất tiếng động, hậu quả sẽ khó lường"
Mất hơn 6 giờ đi ôtô từ trung tâm tỉnh Thanh Hóa, thêm một giờ bám những khúc cua dựng đứng để vào xã Quang Chiểu. Con đường như sợi dây thừng treo lơ lửng bên sườn núi. Bản Pù Đứa hiện ra trong lớp sương chiều đặc quánh – vẻ bình yên chỉ để che đi những ngày bà con phải rời nhà đi sơ tán vì mưa lũ kéo dài.
Đứng bên mái nhà xiêu vẹo, chị Hơ Thị Dia (30 tuổi, bản Pù Đứa) ôm đứa con ba tuổi vào lòng. Đôi mắt chị buồn rười rượi khi nhắc đến những ngày chạy lũ và nỗi lo núi lở vẫn còn ám ảnh.
“Nhà tôi nằm trong diện không an toàn từ nhiều năm trước. Ở bản này cứ mưa lớn là cán bộ lại lên vận động đi sơ tán. Mỗi lần đi là nhà cửa, tài sản bỏ lại, chỉ mang theo ít gạo, mắm muối đến nhà văn hóa tá túc. Có đợt cả tuần mới được về dù trời đã tạnh mưa mấy ngày. Đến chỗ an toàn rồi lại lo nhà có bị núi lở đè bẹp không. Địa phương đã khảo sát, ghi vào sổ diện di dời khẩn cấp nhưng đợi mãi vẫn chưa thấy nơi ở mới", chị Dia chia sẻ.
Câu chuyện của chị Dia không phải cá biệt. Cả bản Pù Đứa có 82 hộ thì 40 hộ nằm trong vùng nguy cơ sạt lở cao. Trong quá khứ, nơi đây từng chứng kiến một vụ sạt lở lớn hơn mười năm trước. Một mái nhà an toàn đang trở nên xa xỉ với người dân ở “vực sâu” bốn bề núi dựng này.
Ngôi nhà của ông Lâu Văn Pó, Trưởng bản Pù Đứa, nằm giữa lưng chừng núi. Một bên là vách đá dựng đứng, một bên là triền vực thăm thẳm. Theo ông Pó, chỉ cần một trận mưa lớn vài giờ là không ai dám ở lại vì quá nguy hiểm.
Ông Pó kể: “Mưa lớn là bà con phải đi hết. Mình gương mẫu đi trước vận động, ai không nghe thì lực lượng tại chỗ phải cưỡng chế. Như vừa qua các trận bão số 8, 10, 11 gây mưa lớn nhiều ngày, 40 hộ lại gói chăn chạy lên nhà văn hóa thôn tá túc”.
Cũng theo ông Pó, những căn nhà nằm chênh vênh trên sườn dốc có nền đất rất yếu. Mấy năm qua núi chỉ sạt lở nhỏ, tưởng như yên ả nhưng đó là sự im lặng đầy nguy hiểm. "Bởi khi ngọn núi cất tiếng ‘động’, hậu quả sẽ khó lường”, ông Pó nói.
Kịch bản “chạy khỏi núi lở” bao giờ mới dứt?
Nói về câu chuyện này, ông Triệu Minh Xiết, Bí thư Đảng ủy xã Quang Chiểu thông tin: “Pù Đứa dốc lớn, đất yếu, mưa to là nguy cơ sạt lở rất cao. Phương án di dời đã có từ lâu, huyện và tỉnh cũng rất quan tâm, nhưng nhiều năm không bố trí được kinh phí nên đành phải chờ”.
Đến cuối năm 2024, tỉnh mới bố trí được nguồn lực. Phương án hiện nay là hạ cao trình quả đồi giữa trung tâm bản khoảng 10 mét để tạo mặt bằng an toàn cho 40 hộ dân. Các sở, ngành đã thống nhất điều chỉnh thiết kế theo hướng ưu tiên mức độ an toàn cao nhất. Tuy nhiên, địa hình hiểm trở khiến việc bạt đất, tạo mặt bằng gặp nhiều thách thức. Ở xã Quang Chiểu, ngoài Pù Đứa, hai bản Xim và Suối Tút cũng đứng trước nguy cơ sạt lở lớn.
Mặc dù dự án tái định cư cho các hộ dân Pù Đứa đã được UBND tỉnh Thanh Hóa phê duyệt nhưng đến nay vẫn chưa thể triển khai. Ông Lương Văn Liêm, Giám đốc Ban quản lý dự án khu vực Mường Lát cho biết dự án có tổng vốn 12 tỉ đồng. Nếu mọi thủ tục thuận lợi, cuối năm 2025 có thể triển khai, nếu không sẽ phải lùi sang quý I-2026.
Theo ông Liêm, bài toán khó nhất không chỉ là vốn mà còn ở quy hoạch. Người dân mong muốn di dời lên vị trí cao, bằng phẳng hơn nhưng khu vực này lại vướng quy hoạch, phải chờ thẩm định. Trong khi chờ đợi, hàng chục hộ dân tiếp tục đối diện kịch bản cũ: “chạy khỏi núi lở”.
Câu hỏi “bao giờ đồng bào được an cư” vẫn bỏ ngỏ trên những dốc núi sương mờ Pù Đứa
(Kỳ sau: Hàng chục dự án vẫn nằm trên giấy. Hàng ngàn người dân ở các xã miền núi Thanh Hóa vẫn phải sống trong nỗi lo núi lở, lũ quét, lũ ống trong khi hàng chục dự án tái định cư vẫn “án binh bất động” trên giấy).
