LTS: Hàng trăm hộ dân ở các xã biên giới, vùng cao Thanh Hóa nhiều năm nay sống trong cảnh nơm nớp dưới chân núi đổi màu. Những vệt nứt dài, những mảng rừng chuyển từ xanh sang màu đất luôn báo hiệu hiểm họa sạt lở, lũ quét có thể ập xuống bất cứ lúc nào.
Trong ký ức người dân là những trận lũ lịch sử từng xóa sổ cả bản làng, vùi lấp người, nhà cửa và tài sản ở một số bản làng huyện biên giới Mường Lát cũ. Chính quyền đã có dự án di dời, tái định cư nhưng nhiều năm qua, dự án đã phê duyệt nhưng mãi còn nằm trên giấy.
Phóng viên báo Pháp Luật TP.HCM đã đi đến nhiều bản làng vùng cao biên giới ở các xã Trung Lý, Quang Chiểu, Mường Chanh… đồng bào nơi đây vẫn đang phải ở lại bên sườn núi chênh vênh, nứt toác và mỗi khi trời giông bão, mưa trút là bà con lại chạy lũ, chạy sạt lở...
Núi đổi màu… người dân lo sợ
Chiều mùa đông nơi bản Tung, xã Trung Lý, Thanh Hóa lạnh giá, gió phả từ đỉnh núi đang đổi màu xuyên qua những căn nhà xập xệ bằng tranh tre nứa lá nơi người dân đang phải đối mặt với những hiểm nguy từng ngày.
Con đường mòn vừa đủ bánh xe máy giữa lưng chừng núi trong hành trình tìm đến bản Tung, chỉ cần người cầm lái sơ sẩy là cả người lẫn xe rơi xuống vực sâu hun hút dưới chân núi miền biên viễn.
Người lính biên phòng, cùng cán bộ xã vào bản Tung kể rằng những phận người nơi đây không chỉ khốn khó đủ bề, mà còn là bản duy nhất ở xã biên giới này không có đường, điện, sóng điện thoại, đa số dân bản là hộ nghèo và cận nghèo.
Dọc theo con đường mòn vào bản, thứ còn sót lại sau trận lũ 2018-2019 là những căn nhà sập xệ, chênh vênh bên sườn núi, trong khi những khối đá hàng chục tấn xếp thành từng lớp phía trên mỗi ngôi nhà người Mông nơi đây.
Bí thư bản Tung, anh Tráng A Páo, nói những gì chúng ta đang thấy là khung cảnh biên giới bình yên, nhưng lại chất chứa bên trong là nỗi sợ hãi của đồng bào mỗi khi mưa bão về.
Ngồi im lìm dưới tán rừng già còn sót lại, ông Hào A Pùa (62 tuổi) bản Tung thở dài “bất lực” nhìn cảnh núi lở, đổi màu tiến sát ngôi nhà ông đang ở sau mỗi mùa mưa bão đi qua. Hai hốc mắt ông Pùa thầm lặng nhìn về ngôi nhà của chính mình có thể bị xóa sổ bởi những vết nứt chạy dọc quanh bản ngày càng rộng dài hơn.
Những người dân bản khi tiếp xúc với chúng tôi kể rằng, suốt nhiều năm trôi qua kể từ khi núi đổi màu vì bão lũ, sạt lở đất là mỗi lần đồng bào tháo chạy giữa đêm đen, “màn trời chiếu đất” lặp đi lặp lại nhiều lần. “Giờ khắp bản nơi đâu cũng nguy hiểm, không biết chạy đâu cho an toàn… nhưng rồi cứ chạy, chạy mãi cho đến khi không còn chạy nữa”, ông Pùa kể.
Trung tá Lê Đình Sỹ, Đồn Biên phòng xã Trung Lý, được tăng cường lên bản từ năm 2011 kể lại, có những buổi tối ngồi một mình nhớ lại những mái nhà của đồng bào dưới chân núi đã đổi màu không còn an toàn nữa là trong lòng nhen lên nỗi sợ hãi.
“Đến nay, để tìm được nhà an toàn cho người dân tránh trú bão, sạt lở đất trong bản đã không còn nữa, giờ chỉ tìm được nhà an toàn hơn thì đưa người dân đến ở thôi. Không thể để thêm những cảnh dân chạy lũ, bão, lở núi trong vô vọng giữa ‘đêm trường’ kéo dài thêm nữa, bởi vì suốt nhiều năm qua họ chạy lũ đã ‘kiệt sức’ rồi. Tôi tha thiết đề nghị chính quyền quan tâm để dân sớm an cư thay vì “chạy bão, lũ và núi lở”, Trung tá Lê Đình Sỹ chia sẻ.
Dự án và di dời khẩn cấp chỉ có ở trên giấy
Tháng 9-2019, nhà anh Thào A Hòa nằm cao nhất bản và được coi là nơi trú tránh tạm an toàn, tuy nhiên một cây gỗ lớn chặn suối Tung ở bản Kéo Té, Kéo Hượn làm thay đổi dòng chảy, khiến cả ngôi nhà anh Hòa và hàng chục xe máy bị cuốn theo dòng lũ, Trưởng bản Tung Giàng A Hòa ngậm ngùi nhớ lại.
Theo anh Hòa, từ núi đổi màu, các đoàn khảo sát phát hiện vết nứt lớn dài khoảng 100 m bao quanh bản. Tuy nhiên, sau mỗi năm vết nứt lại dài thêm, rộng thêm. Đến nay, chúng tôi đã báo cáo lãnh đạo kiểm tra nhiều lần và đến năm 2024 đưa vào diện di dời khẩn cấp, nhưng đợi mãi dự án vẫn chưa triển khai.
Hiện bản Tung có 64 hộ dân, 354 nhân khẩu nằm trong danh sách di dời khẩn cấp, nhưng rồi tái định cư khẩn cấp vẫn chỉ nằm trên giấy. Trong khi chờ dự án tái định cư sau nhiều năm, người dân bản Tung vẫn đang phải sống ở nơi mà chính họ gọi là “vòng tay thần chết”, Trưởng bản Tung chia sẻ.
Trao đổi với PLO, ông Hà Văn Ca, Bí thư Đảng ủy xã Trung Lý, chia sẻ bản Tung là một trong những bản khó khăn nhất của xã Trung Lý. Hiện nay vẫn chưa có điện, sóng điện thoại và đường vào bản còn rất khó khăn, chủ yếu vẫn là lối mòn.
Theo tìm hiểu của Báo Pháp Luật TP.HCM, ngày 13-7-2022, HĐND tỉnh Thanh Hóa ban hành Nghị quyết 275/NQ-HĐND phê duyệt chủ trương đầu tư dự án sắp xếp, ổn định dân cư cho 63 hộ bản Tung (xã Trung Lý, huyện Mường Lát cũ). Mục tiêu dự án là ổn định đời sống vùng nguy cơ thiên tai, giảm thiệt hại do lũ ống, lũ quét, sạt lở; đồng thời góp phần giảm nghèo, bảo vệ môi trường và củng cố quốc phòng – an ninh.
Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng huyện Mường Lát (cũ) được giao làm chủ đầu tư, với tổng mức vốn tối đa 18,9 tỉ đồng, thực hiện trong giai đoạn 2022 – 2024. Đến ngày 7-10-2024, UBND tỉnh ban hành Quyết định 4009/QĐ-UBND công bố tình huống khẩn cấp về sạt lở đất tại huyện Mường Lát (cũ), trong đó có bản Tung, xã Trung Lý. Tại bản Tung, đồi núi phía sau bản xuất hiện hai cung sạt lớn, diễn biến phức tạp và đang tiếp tục mở rộng.
Cung sạt thứ nhất nằm cách khu dân cư khoảng 20 m. Toàn bộ mái dốc với chiều dài khoảng 100 m đã bị trượt xuống, trong đó điểm sụt lớn nhất sâu tới 3 m, tạo thành vết nứt – hàm ếch đe dọa trực tiếp các hộ dân phía dưới. Cung sạt thứ hai cách khu dân cư khoảng 50 m, chiều dài hơn 100 m. Khu vực này cũng đã bị sụt lún với độ sâu khoảng 2 m. Các mảng đất đá liên tục tách rời, trượt xuống chân đồi.
Ghi nhận của phóng viên, cả hai khu vực sạt lở đều tiếp tục phát triển khi xuất hiện mưa lớn, tạo nguy cơ rất cao xảy ra sạt trượt quy mô lớn, trực tiếp đe dọa tính mạng và tài sản của người dân bản Tung. Chính quyền địa phương được cảnh báo cần khẩn trương kiểm tra, khoanh vùng nguy hiểm, tổ chức di dời và đưa ra phương án ổn định dân cư trước khi mùa mưa lớn tiếp tục.
Lý giải về nguyên nhân chậm triển khai dự án tái định cư tập trung, ông Hà Văn Ca cho rằng: “Nguyên nhân dẫn đến dự án di dời khẩn cấp chậm triển khai do tổng mức đầu tư đội lên gấp đôi, trong khi để xây dựng đầy đủ hệ thống hạ tầng thì lại không có đủ kinh phí thực hiện, vì thế dự án chậm, kéo dài nhiều năm đến nay vẫn chưa thể triển khai".
Ông Ca nêu giải pháp muốn giải quyết dứt điểm, UBND tỉnh cần có phương án linh hoạt, trong đó ưu tiên có mặt bằng để phân lô tái định cư cho bà con trước, còn điện nước có thể vận dụng linh hoạt đầu tư bằng dự án khác sau. “Nghĩa là có bao nhiêu tiền thì làm bấy nhiêu, miễn sao đưa bà con ra khỏi vùng nguy hiểm trước mùa mưa bão vào năm tới”.
Theo ông Hà Văn Ca, ngoài bản Tung khu vực nguy cơ sạt lở ở Trung Lý còn có bản Ma Hác, tuy nhiên dự án tái định cư đã gửi hồ sơ xuống Sở Xây dựng chờ thẩm định, nếu được duyệt sẽ tiến hành làm ngay và không để tái diễn cảnh người dân chạy lũ, chạy sạt lở mỗi mùa mưa bão.
Rời Trung Lý, hình ảnh phận người thấp dưới chân núi đã đổi màu vẫn đang thầm lặng mưu sinh và cả những tiếng thở dài trong mỗi đêm chạy lũ. Họ mong mỏi dự án tái định cư sớm triển khai để không phải đánh cược mạng sống, phải nằm lại lạnh lẽo dưới chân núi đổi màu.
(Kỳ sau: Thoát thân ở Pù Đứa. Hàng chục hộ dân bản vùng cao Pù Đứa đang bị kẹt giữa nguy cơ núi lở và một dự án tái định cư “đứng yên” qua nhiều năm. Mỗi mùa mưa lũ, đồng bào nơi đây lại phải tìm cách thoát thân giữa những đêm tối mịt mù).
