Luật sư Nguyễn Bảo Trâm, cựu phóng viên báo Pháp Luật TP.HCM, vừa đi xa nhưng những bài báo năm xưa của chị cùng tác động xã hội của nó khiến nhiều người nhớ mãi.
Bản án tử hình treo và cơ chế “phá án đụng trần”
Năm 1992, anh Huỳnh Văn Nam (Đồng Nai) bị bắt và kết án tử hình về tội giết người, cướp tài sản dựa trên những chứng cứ lỏng lẻo, mâu thuẫn cả về nhân chứng lẫn vật chứng. Suốt 10 năm sau đó, anh liên tục kêu oan trong tuyệt vọng.
Năm 2002, chị Nguyễn Bảo Trâm - khi đó là phóng viên báo Pháp Luật TP.HCM - nhận được thông tin về một tử tù đã hoãn thi hành án suốt một thập niên tại Đồng Nai. Chị liền vào cuộc tìm kiếm sự thật: Lục hồ sơ vụ án, tiếp cận gia đình, tìm mọi cách vào tận bệnh xá trại giam để nghe anh Nam trực tiếp trải lòng để cho ra đời bài báo với tiêu đề: “Thà tha lầm còn hơn bắt oan”.
Đây là một vụ án đặc biệt hy hữu. Trong thời gian bản án tử hình có hiệu lực pháp luật, cả Chánh án TAND Tối cao và Viện trưởng VKSND Tối cao đều từng kháng nghị hủy án để điều tra lại nhưng đều bị Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao bác bỏ.
Không dừng lại ở việc phản ánh trên mặt báo và tham vấn ý kiến chuyên gia, nhà báo Bảo Trâm đã trực tiếp liên lạc với Ủy ban Pháp luật của Quốc hội để báo cáo về tình trạng bạo bệnh của tử tù. Nhờ sự can thiệp này, anh Nam được chuyển từ bệnh xá trại giam lên bệnh viện điều trị. Tháng 5-2002, đoàn giám sát của Quốc hội đã đến tận giường bệnh thăm anh. Nửa tháng sau, anh trút hơi thở cuối cùng.
Từ vụ án Huỳnh Văn Nam cùng sự dấn thân của ông Vũ Đức Khiển và chị Bảo Trâm, hơn 10 năm sau, Điều 404 Bộ luật Tố tụng Hình sự (năm 2015) đã ra đời quy định về cơ chế đặc biệt để “phá án đụng trần”.
Ngay khi nhận tin, chị Bảo Trâm tiếp tục kết nối với Ủy ban Pháp luật để chuyển tải tâm nguyện cuối cùng của gia đình anh Nam: Xin đưa thi thể về nhà an táng. Đề đạt này sau đó đã được chấp thuận - một quyết định nhân văn chưa từng có tiền lệ vào thời điểm bấy giờ.
Ông Vũ Đức Khiển, khi đó là chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội, là một trong những người sớm nhận ra sự mâu thuẫn, lỏng lẻo trong chứng cứ buộc tội anh Nam. Dù đã nỗ lực hết sức, ông cũng đành bất lực trước rào cản pháp lý thời bấy giờ: Không có cơ chế xem xét lại phán quyết của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao (giới luật gọi là “án đụng trần”).
Ngay sau khi nghỉ hưu, ông Vũ Đức Khiển đã về tận Cù Lao Phố để thăm hỏi, an ủi gia đình người quá cố. Đi cùng ông trong chuyến đi ấy có nhà báo Bảo Trâm - người lúc này đã chuyển sang hành nghề luật sư.
Dù không thể đảo ngược bản án để minh oan cho anh Nam khi anh còn sống nhưng sự đồng hành của chị Bảo Trâm và các cơ quan pháp luật không hề vô nghĩa. Lúc ấy, ông Vũ Đức Khiển từng chia sẻ: Quan điểm anh Nam không phạm tội đã được các cơ quan tố tụng tối cao chấp nhận, ngặt nỗi luật pháp lúc đó chưa cho phép xem lại bản án của cơ quan xét xử cao nhất.
Chính nỗi trăn trở từ vụ án Huỳnh Văn Nam cùng sự dấn thân của ông Vũ Đức Khiển và chị Bảo Trâm đã trở thành tiền đề, để rồi hơn 10 năm sau, Điều 404 Bộ luật Tố tụng hình sự (năm 2015) chính thức ra đời. Điều luật này quy định về cơ chế đặc biệt để xem xét lại quyết định của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao.
Những bài báo khơi lên tư duy lập pháp nhân văn
Tháng 6-2004, chị Bảo Trâm kéo tôi - một phóng viên tập sự - ra quán cà phê cạnh tòa soạn, nói nhỏ: “Mày đi làm điều tra cùng với chị”. Tôi tròn mắt ngạc nhiên. Chị cười bảo: “Mày đang viết mảng tòa án, trao đổi sẽ không bị “vấp” và nhìn mặt mày rất đáng tin”.
Chị hé lộ kế hoạch triệt phá đường dây trộm xác Năm Cam và đồng phạm tại pháp trường Long Bình. Chị phác thảo chi tiết kịch bản, phân công tôi vào vai người nhà tử tù muốn chuộc xác về chôn cất, hướng dẫn cách lật tẩy các mánh khóe của những người trong thế giới ngầm.
Chúng tôi đã tiếp cận thành công Phạm Quốc Thanh (tức Thanh “mập”) - kẻ cầm đầu đường dây - cùng các đàn em thân tín. Từ manh mối này, toàn bộ đường dây trộm xác chấn động tại pháp trường Long Bình bị phơi bày ra ánh sáng. Những kẻ thủ lợi trên thi thể tử tội lần lượt tra tay vào còng…
Nhưng với chị Bảo Trâm, một bài báo điều tra chưa phải là điểm dừng. Chị dấn thêm một bước dài khi đặt vấn đề trực diện trên mặt báo: Hãy cho phép thân nhân nhận xác tử tù về mai táng theo phong tục và phóng viên Trung Dung là người đeo bám kết quả của loạt điều tra. Điều này vừa trọn đạo lý truyền thống, vừa thể hiện tính nhân văn của luật pháp.
Quan điểm tiến bộ ấy nhanh chóng nhận được sự đồng thuận lớn từ các cơ quan tố tụng và các đại biểu Quốc hội. Nó cũng mở đường cho việc thay đổi hình thức thi hành án từ xử bắn sang tiêm thuốc độc. Hơn 10 năm sau, những tư duy nhân đạo, nhân văn ấy đã chính thức được luật hóa.
Đến thời điểm pháp luật quy định không cho phép một cá nhân đồng thời vừa là luật sư, vừa là nhà báo, chị Bảo Trâm đã chọn chiếc áo luật sư để tiếp tục tham gia bảo vệ công lý. Quá trình hành nghề luật sư, chị Trâm đã tham gia Chương trình Trợ giúp pháp lý miễn phí của báo Pháp Luật TP.HCM và là thành viên Ban chủ nhiệm chương trình này cho đến cuối đời.
Khi bài báo này đến tay bạn đọc, chị Bảo Trâm đã rời cõi tạm đúng một tuần. Tiễn biệt chị - một người chị, người đồng nghiệp đa tài, giàu lòng nhân ái và tử tế!
