Trong bối cảnh Việt Nam đang chịu áp lực gia tăng từ các đối tác thương mại quốc tế liên quan đến hiệu quả thực thi quyền sở hữu trí tuệ (SHTT), đặc biệt sau khi Văn phòng đại diện Thương mại Mỹ (USTR) đưa Việt Nam vào nhóm quốc gia cần ưu tiên đặc biệt (PFC) năm 2026, Công điện số 38 của Thủ tướng đã được ban hành, với những chỉ đạo quyết liệt trong công tác thực thi quyền SHTT.
Công điện yêu cầu các lực lượng chức năng đồng loạt ra quân trên phạm vi toàn quốc từ ngày 7 đến 30-5 để đấu tranh, ngăn chặn và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm với tinh thần “không có vùng cấm, không có ngoại lệ”.
Triển khai công điện này, Bộ VH-TT&DL ban hành Kế hoạch số 2545 nhằm tăng cường kiểm tra các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực phần mềm, nội dung số, truyền thông và thương mại điện tử, đặc biệt là đối với chương trình máy tính.
Tác động tới môi trường đầu tư
Việc thực thi Công điện 38 một cách quyết liệt sẽ tạo ra nhiều tác động đáng kể đối với môi trường đầu tư tại Việt Nam. Về mặt tích cực, việc siết chặt thực thi quyền SHTT sẽ góp phần xây dựng môi trường đầu tư kinh doanh minh bạch, lành mạnh và công bằng hơn cho các chủ thể trên thị trường. Điều này có thể củng cố niềm tin của nhà đầu tư nước ngoài, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ, phần mềm và nội dung số, những ngành phụ thuộc nhiều vào cơ chế bảo hộ tài sản trí tuệ.
Đồng thời, khi quyền tác giả và quyền liên quan được bảo vệ hiệu quả hơn, doanh nghiệp cũng sẽ có động lực đầu tư nhiều hơn vào hoạt động sáng tạo và phát triển công nghệ.
Dù vậy, thực tế là việc tăng cường kiểm soát cũng khiến môi trường đầu tư trở nên khắt khe hơn, đặc biệt đối với các mô hình kinh doanh dựa trên việc khai thác nội dung lậu hoặc sử dụng phần mềm không có bản quyền. Đối với startup và doanh nghiệp nhỏ và vừa, việc phải đầu tư vào phần mềm, công nghệ và nội dung có bản quyền ngay từ giai đoạn đầu có thể làm gia tăng đáng kể chi phí hoạt động.
Hiệu quả thực tế của Công điện 38 còn phụ thuộc vào quá trình tổ chức thực thi trên thực tế. Việc tăng cường kiểm tra cần đi đôi với cơ chế hướng dẫn rõ ràng, bảo đảm tính minh bạch và hạn chế tình trạng kiểm tra chồng chéo nhằm tránh gây ảnh hưởng không cần thiết đến hoạt động bình thường của doanh nghiệp.
Cụ thể hơn với doanh nghiệp, Công điện 38 tạo ra cả cơ hội và thách thức. Một mặt, việc tăng cường xử lý vi phạm sẽ góp phần bảo vệ thành quả lao động, chất xám và quyền lợi của các doanh nghiệp hoạt động chân chính, đặc biệt trong lĩnh vực phần mềm, sáng tạo nội dung và giải trí. Việc đẩy lùi các hành vi khai thác trái phép tài sản trí tuệ hoặc sử dụng phần mềm không có bản quyền cũng góp phần xây dựng môi trường cạnh tranh công bằng hơn giữa các doanh nghiệp trên thị trường.
Mặt khác, doanh nghiệp sẽ phải đối mặt với áp lực thanh tra, kiểm tra về hồ sơ pháp lý, hợp đồng bản quyền và chứng từ thanh toán. Việc chuyển đổi sang sử dụng phần mềm và nội dung có bản quyền sẽ làm gia tăng đáng kể chi phí vận hành, chi phí công nghệ và chi phí pháp lý. Nếu bị phát hiện vi phạm, doanh nghiệp có thể bị xử phạt hành chính, buộc gỡ bỏ nội dung vi phạm, đình chỉ hoạt động hoặc thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hình sự trong trường hợp nghiêm trọng.
Những lưu ý dành cho doanh nghiệp
Do đó, nhằm bảo đảm tuân thủ pháp luật, doanh nghiệp cần nắm rõ và thực hiện nghiêm túc các nghĩa vụ về bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan theo quy định của pháp luật, tránh việc bị chế tài.
Thứ nhất, khi khai thác, sử dụng một phần hoặc toàn bộ các quyền tài sản, doanh nghiệp bắt buộc phải xin phép, thông tin rõ về tác giả, nguồn gốc xuất xứ của tác phẩm và thanh toán tiền bản quyền, các quyền lợi vật chất khác cho chủ sở hữu, trừ các trường hợp ngoại lệ theo luật định (khoản 2 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ).
Tuy nhiên, pháp luật quy định rõ các ngoại lệ này không được áp dụng đối với chương trình máy tính (khoản 3 Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ). Do đó, doanh nghiệp không được tự ý sao chép phần mềm dưới bất kỳ hình thức nào nếu không có bản quyền hợp pháp. Thực tiễn, trong vụ tranh chấp giữa PTC Inc. (Mỹ) và một công ty sản xuất khóa kéo tại Bình Dương được TAND tỉnh Bình Dương xét xử sơ thẩm vào tháng 8-2022, tòa án “chấp nhận yêu cầu của nguyên đơn, buộc bị đơn... phải bồi thường cho nguyên đơn số tiền gần 5 tỉ đồng” dù bị đơn lập luận “nhân viên tự ý cài đặt”, khẳng định nguyên tắc trách nhiệm thuộc về doanh nghiệp.
Thứ hai, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian đóng vai trò là cầu nối trên không gian mạng. Các doanh nghiệp này có trách nhiệm phải triển khai các biện pháp kỹ thuật, phối hợp chặt chẽ với cơ quan nhà nước có thẩm quyền và chủ thể quyền để thực thi các biện pháp bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan. Đồng thời, các chủ quản nền tảng số phải áp dụng các biện pháp bảo vệ tài sản trí tuệ trên không gian mạng đồng bộ với các quy định pháp luật về thương mại điện tử và an ninh mạng (Điều 198b Luật Sở hữu trí tuệ).
Thứ ba, tiến hành kiểm kê toàn bộ máy tính, máy chủ, thiết bị di động của doanh nghiệp, đối chiếu với danh mục giấy phép hợp pháp đã mua. Ưu tiên xử lý ngay các phần mềm có giá trị cao.
Để đáp ứng các đợt thanh tra, kiểm tra, doanh nghiệp có nghĩa vụ lập và lưu trữ đầy đủ hồ sơ pháp lý, bao gồm: Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, giấy phép hoạt động chuyên ngành và các hồ sơ liên quan đến hoạt động cung cấp nội dung số. Doanh nghiệp phải chứng minh việc chấp hành pháp luật thông qua hợp đồng chuyển nhượng, văn bản cho phép khai thác quyền, chứng từ thanh toán tiền bản quyền và việc sử dụng phần mềm máy tính hợp pháp.
Đặc biệt, doanh nghiệp phải kiểm soát chặt chẽ nội dung đăng tải trên website, fanpage, kênh video, ứng dụng, hoạt động livestream, phát sóng trực tuyến; nghiêm cấm các hành vi sao chép, truyền đạt tác phẩm tới công chúng hoặc sử dụng nội dung không rõ nguồn gốc, chưa được cấp phép. Khi tự phát hiện có hành vi vi phạm trong nội bộ công ty, doanh nghiệp phải chủ động có các biện pháp xử lý nghiêm như lập biên bản kiểm tra, yêu cầu gỡ bỏ nội dung vi phạm, thỏa thuận với chủ sở hữu quyền để khắc phục thiệt hại.
Có thể thấy Công điện 38 không chỉ phản ánh xu hướng siết chặt thực thi quyền SHTT tại Việt Nam mà còn cho thấy yêu cầu ngày càng cao về tuân thủ pháp luật trong hoạt động kinh doanh. Trong ngắn hạn, việc tăng cường kiểm tra và xử lý vi phạm có thể tạo ra áp lực đáng kể đối với doanh nghiệp, đặc biệt liên quan đến chi phí tuân thủ và quản trị rủi ro pháp lý. Tuy nhiên, về dài hạn, việc nâng cao hiệu quả thực thi quyền SHTT được kỳ vọng sẽ góp phần xây dựng môi trường đầu tư minh bạch, lành mạnh và phù hợp hơn với các tiêu chuẩn thương mại quốc tế.
Rủi ro pháp lý và mất an toàn dữ liệu
Trao đổi với Pháp Luật TP.HCM, luật sư Đào Thị Bích Liên, Đoàn Luật sư TP.HCM, cho biết Điều 16 Nghị định 341/2025 quy định hành vi sử dụng phần mềm không bản quyền, phát tán phần mềm lậu, tải game lậu, sao chép hoặc khai thác trái phép nhạc, phim sẽ bị phạt tiền 5-50 triệu đồng đối với cá nhân; tổ chức vi phạm bị phạt gấp đôi.
“Đặc biệt, người vi phạm còn có thể bị buộc gỡ bỏ, xóa bản sao vi phạm trên môi trường mạng và hoàn trả số lợi bất hợp pháp có được từ hành vi vi phạm” - luật sư Liên lưu ý.
Bên cạnh đó, Điều 225 BLHS 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025) cũng có quy định về tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan, áp dụng với cả pháp nhân thương mại.
Ngoài ra, tổ chức, cá nhân xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan còn có thể bị chủ thể quyền khởi kiện ra tòa án hoặc trọng tài, yêu cầu chấm dứt hành vi xâm phạm, gỡ bỏ nội dung vi phạm trên môi trường mạng, xin lỗi, cải chính công khai, bồi thường thiệt hại.
Theo luật sư Liên, trên thực tế nhiều người vẫn cho rằng việc xem phim lậu, dùng phần mềm đã bẻ khóa... là hành vi nhỏ, khó bị phát hiện hoặc xử lý. Tuy nhiên, ngoài nguy cơ vi phạm pháp luật về bản quyền, các phần mềm và website không rõ nguồn gốc còn tiềm ẩn nhiều rủi ro về an toàn thông tin. Nhiều phần mềm bẻ khóa, ứng dụng lậu hoặc website phim lậu thường bị cài kèm mã độc, khiến người dùng đối mặt với nguy cơ bị đánh cắp dữ liệu.
Vì vậy, việc sử dụng phần mềm và nội dung số hợp pháp không chỉ là tuân thủ pháp luật mà còn là cách bảo vệ dữ liệu và an toàn thông tin cho chính người dùng.
THẢO HIỀN
