Sau hơn tám năm thi hành BLHS 2015, hiện Bộ Công an đang chủ trì soạn thảo dự án chính sách sửa đổi bộ luật này. Mới đây, Bộ Tư pháp cũng đã họp phiên thẩm định.
Một trong những chính sách lớn của lần sửa đổi này được nêu tại dự thảo tờ trình gửi Bộ Tư pháp thẩm định là hoàn thiện quy định của BLHS về các tình tiết định tội, định khung hình phạt.
Trong đó, Bộ Công an đề xuất hướng sửa đổi các tình tiết quy định về mức định lượng làm căn cứ định tội, định khung hình phạt. Cụ thể, quy định theo hướng tăng mức định lượng về giá trị tài sản làm căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự đối với một số tội để đảm bảo phù hợp với yêu cầu thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm, phù hợp với điều kiện, tốc độ phát triển kinh tế - xã hội.
Theo nghiên cứu, hiện nay, một số tội, nhóm tội có mức định lượng làm căn cứ định tội tương đối thấp như các tội quy định tại Chương XVI (các tội xâm phạm sở hữu) và Chương XXIII (các tội phạm về chức vụ) và một số các tội phạm khác như tội đánh bạc, tội tổ chức đánh bạc...
Tại BLHS 2015, liên quan đến các tội phạm về chức vụ (Chương XXIII BLHS), gồm các tội phạm tham nhũng và các tội phạm khác về chức vụ (từ Điều 353 đến Điều 366), BLHS hiện hành quy định lấy mức 2 triệu đồng làm ngưỡng định lượng tối thiểu để làm căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự (TNHS) ở một số tội như: Tội tham ô tài sản (Điều 353); tội nhận hối lộ (Điều 354); tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản (Điều 355); tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi (Điều 358); tội đưa hối lộ (Điều 364); tội môi giới hối lộ (Điều 365)…
Các chuyên gia cho rằng mức 2 triệu đồng nêu trên đã quá lỗi thời, lạc hậu, không còn phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội hiện tại của nước ta.
Nhiều người vướng lao lý vì vài triệu đồng
Mới đây, vào tháng 4-2026, TAND TP.HCM xét xử phúc thẩm các bị cáo tại Trung tâm Đăng kiểm xe cơ giới 50-12D (huyện Bình Chánh (cũ), TP.HCM) về tội nhận hối lộ.
Trong vụ án, bị cáo TĐT đã nhận hối lộ hơn 6,6 triệu đồng, trong đó có hai lần trực tiếp nhận tiền từ người đi đăng kiểm đều dưới 2 triệu đồng để làm hồ sơ và nghiệm thu cải tạo xe.
Trước đó, tháng 10-2025, TAND tỉnh Gia Lai xét xử phúc thẩm và tuyên bị cáo CL (công chức địa chính xã) 4 năm tù về tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản.
Theo cáo buộc, bị cáo CL tuy không được phân công nhiệm vụ tiếp nhận hồ sơ chuyển nhượng quyền sử dụng đất nhưng đã lạm dụng chức vụ, quyền hạn để tiếp nhận hồ sơ của các bị hại và thông báo các khoản nộp thuế, phí cao hơn quy định, qua đó chiếm đoạt 11,2 triệu đồng.
Hay trong vụ án nguyên hiệu trưởng ở Cà Mau Trần Văn Tâm mới đây, tại lần xét xử sơ thẩm đầu tiên, với số tiền bị cáo buộc 10,7 triệu đồng, ông Tâm bị tuyên phạt 7 năm tù về tội tham ô tài sản. Sau khi hủy án, điều tra lại, cơ quan điều tra xác định quá trình mua vật tư và thiết bị cho nhà trường, ông Tâm lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong quản lý, sử dụng tài sản, chiếm đoạt số tiền 6.140.000 đồng.
Mặc dù thuộc trường hợp được miễn truy cứu TNHS, đình chỉ điều tra vì hành vi không còn nguy hiểm cho xã hội nhưng với số tiền chiếm đoạt hơn 6 triệu đồng, kết luận của cơ quan CSĐT khẳng định hành vi của ông Trần Văn Tâm đủ yếu tố cấu thành tội tham ô tài sản quy định tại khoản 1 Điều 353 BLHS.
Không còn phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội hiện tại
TS Trần Thanh Thảo, giảng viên khoa Luật Hình sự Trường ĐH Luật TP.HCM, cho rằng cần rà soát mức định lượng tối thiểu để làm căn cứ truy cứu TNHS đối với một số tội phạm tham nhũng, chức vụ.
Đây là định hướng sửa đổi cần thiết, bởi mức 2 triệu đồng đã không còn phản ánh đầy đủ yêu cầu của chính sách hình sự trong bối cảnh kinh tế - xã hội hiện nay.
Trước hết, cần nhìn nhận rằng mức định lượng tối thiểu 2 triệu đồng được xây dựng trong điều kiện kinh tế - xã hội của giai đoạn trước năm 2010, khi mức thu nhập bình quân, giá trị tiền tệ và mặt bằng chi phí xã hội ở mức thấp hơn đáng kể so với hiện nay.
Sau nhiều lần biến động về chỉ số giá tiêu dùng, tăng trưởng kinh tế và cải thiện thu nhập bình quân đầu người, giá trị thực tế của mức tiền này đã suy giảm đáng kể.
“Do đó, việc tiếp tục duy trì mức 2 triệu đồng làm căn cứ truy cứu TNHS đối với các tội phạm tham nhũng, chức vụ không còn bảo đảm tính hợp lý và tương xứng của chính sách hình sự” - TS Thanh Thảo nói.
Dưới góc độ lý luận, TS Thanh Thảo cho rằng việc quy định ngưỡng chịu TNHS phải bảo đảm phản ánh đúng mức độ nguy hiểm đáng kể cho xã hội của hành vi, phù hợp với nguyên tắc phân hóa TNHS và yêu cầu sử dụng hợp lý biện pháp hình sự như là biện pháp cuối cùng.
Nếu định lượng quá thấp, nguy cơ phát sinh là hình sự hóa quá mức đối với những hành vi vụ lợi có giá trị rất nhỏ, trong khi tính chất nguy hiểm thực tế của hành vi có thể chưa đạt đến mức cần thiết phải xử lý bằng biện pháp hình sự mà có thể được kiểm soát thông qua các cơ chế kỷ luật hoặc xử lý hành chính.
Tuy nhiên, nhóm tội phạm tham nhũng, chức vụ trực tiếp xâm hại đến sự đúng đắn của hoạt động công vụ, tính liêm chính của bộ máy nhà nước và niềm tin của xã hội đối với đội ngũ cán bộ, công chức. Vì vậy, nếu nâng định lượng quá cao có thể dẫn đến nguy cơ làm suy giảm hiệu quả phòng ngừa, đấu tranh đối với hành vi tham nhũng vặt, vốn là loại hành vi vi phạm gây nhiều bức xúc đối với người dân và xã hội.
Nâng lên bao nhiêu thì hợp lý?
Cùng chung quan điểm, ThS Nguyễn Đức Hiếu, Trường ĐH Quốc tế, ĐH Quốc gia TP.HCM, cho rằng mức định lượng 2 triệu đồng được xây dựng từ thời điểm soạn thảo BLHS 2015 (khoảng năm 2012-2014). Lúc bấy giờ, mức lương tối thiểu vùng I chỉ dao động khoảng 2,35-2,7 triệu đồng/tháng. Do đó, ngưỡng 2 triệu đồng tương đương khoảng 85%-90% mức lương tối thiểu vùng I, phản ánh sự tương xứng nhất định với điều kiện kinh tế - xã hội thời điểm đó.
Tuy nhiên, đến năm 2026, sau hơn một thập niên tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ và lạm phát tích lũy, mức lương tối thiểu vùng I đã tăng lên 5,31 triệu đồng/tháng (áp dụng từ ngày 1-1-2026, tăng 350.000 đồng so với năm 2025 theo Nghị định 293/2025). Điều này có nghĩa là mức 2 triệu đồng hiện chỉ còn tương đương khoảng 37,7% lương tối thiểu vùng I.
Từ khoảng năm 2015 đến nay, kinh tế Việt Nam tăng trưởng rõ rệt, thể hiện qua việc thu nhập bình quân đầu người gần như tăng gấp đôi. Riêng năm 2024 tiếp tục ghi nhận mức tăng trưởng khá cao so với nhiều năm trước, trong khi lạm phát vẫn được kiểm soát ở mức trung bình.
Theo ThS Hiếu, việc duy trì ngưỡng định lượng quá thấp (2 triệu đồng) dẫn đến nhiều bất cập trong thực tiễn.
Trước hết, ngưỡng này khiến gần như mọi hành vi tham nhũng, kể cả rất nhỏ, đều có thể bị xử lý hình sự, làm gia tăng áp lực không cần thiết lên hệ thống tư pháp và dẫn đến lãng phí nguồn lực cho những vụ việc lẽ ra có thể xử lý bằng biện pháp hành chính hoặc kỷ luật.
Đồng thời, quy định này cũng không phù hợp với xu hướng lập pháp hiện đại, vốn đề cao việc “hình sự hóa có chọn lọc”, chỉ xử lý hình sự đối với những hành vi thực sự nguy hiểm đáng kể cho xã hội. Khi mức khởi điểm quá thấp, việc phân hóa TNHS giữa các hành vi tham nhũng nhỏ và các tội phạm nghiêm trọng trở nên kém hợp lý, làm giảm ý nghĩa của các khung hình phạt. Ngoài ra, ngưỡng thấp còn có thể tạo ra khoảng trống tùy nghi lớn trong quá trình áp dụng pháp luật, dẫn đến nguy cơ thiếu nhất quán trong việc xử lý.
Luật sư (LS) Trần Duy Huy, Đoàn Luật sư TP Đồng Nai, cho rằng mức 2 triệu đồng đang bộc lộ độ trễ rất lớn so với sự phát triển của đời sống kinh tế - xã hội.
Việc tiếp tục duy trì mức định lượng 2 triệu đồng sẽ dẫn đến tình trạng dùng hình phạt để áp dụng cho những vi phạm mang tính chất ít nguy hiểm. Điều này đi ngược lại xu hướng “phi hình sự hóa” trong chính sách, chủ trương của Đảng và Nhà nước trong giai đoạn hiện nay.
Tiếp đó, các chi phí tư pháp như định giá, giám định, chi phí cho hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng, chi phí tạm giam, thi hành án... để giải quyết một vụ án có giá trị thiệt hại là 2 triệu đồng cũng bằng với chi phí để giải quyết một vụ án có giá trị thiệt hại hàng trăm triệu đồng. Như vậy, chi phí tư pháp bỏ ra là lớn hơn so với thiệt hại thực tế. Một khi bộ máy tư pháp phải thực hiện giải quyết khối lượng án có tính chất nguy hiểm cho xã hội không đáng kể sẽ có nguy cơ làm suy giảm năng lực đấu tranh, phòng chống đối với các loại tội phạm có tổ chức, tội phạm công nghệ cao quy mô lớn.
Do đó, yêu cầu cấp thiết đặt ra là cần nâng mức khởi điểm định lượng để truy cứu TNHS lên ngưỡng 5-10 triệu đồng. Sự điều chỉnh này sẽ tạo ra một khoảng cách hợp lý so với luật hiện hành, bảo đảm sự phân hóa TNHS và tránh hình sự hóa các hành vi vi phạm nhỏ lẻ giá trị thấp, đồng thời bảo đảm mức định lượng mới không quá cao để làm suy giảm hiệu quả của công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm.
Trong khi đó, TS Trần Thanh Thảo thì đề xuất phương án hợp lý nhất là điều chỉnh tăng mức định lượng tối thiểu từ 2 triệu lên 10 triệu đồng đối với các tội danh, như tham ô tài sản, nhận hối lộ; lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản; đưa hối lộ; môi giới hối lộ; lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi...
Bởi theo ông, nếu chỉ nâng lên mức 5 triệu đồng, sự thay đổi sẽ không thực sự đáng kể về mặt chính sách vì vẫn duy trì một ngưỡng tương đối thấp so với điều kiện kinh tế - xã hội hiện nay. Ngược lại, nếu nâng lên mức quá cao như 20 triệu đồng hoặc hơn, có thể làm phát sinh quan ngại về việc suy giảm hiệu quả đấu tranh với tham nhũng vặt và tạo ra tâm lý xã hội rằng Nhà nước đang “nới lỏng” chính sách xử lý đối với các hành vi có tính chất vụ lợi trong khu vực công.
“Trong tương quan đó, 10 triệu đồng là ngưỡng có tính dung hòa, vừa đủ để phản ánh sự thay đổi về giá trị tiền tệ, vừa không làm thay đổi căn bản định hướng nghiêm trị đối với tội phạm tham nhũng” - TS Thanh Thảo nêu quan điểm.•
Nâng ngưỡng không có nghĩa là nới lỏng đấu tranh phòng, chống tham nhũng
Quy định mức 2 triệu đồng để làm căn cứ truy cứu TNHS đối với một số tội phạm về tham nhũng, chức vụ hiện nay đã trở nên lạc hậu và không còn phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội hiện tại. Quy định này được xây dựng trong bối cảnh kinh tế trước năm 2015, khi mặt bằng thu nhập, giá trị tài sản và mức sống của người dân còn thấp.
Tuy nhiên, hơn 10 năm qua, cùng với sự phát triển kinh tế, tốc độ lạm phát và sự thay đổi mạnh mẽ của thị trường, giá trị 2 triệu đồng hiện nay không còn phản ánh đúng mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội như trước.
Việc duy trì mức định lượng quá thấp có thể dẫn đến tình trạng hình sự hóa đối với những hành vi có tính chất ít nghiêm trọng, gây áp lực không cần thiết lên hoạt động điều tra, truy tố, xét xử. Trong khi đó, mục tiêu của chính sách hình sự hiện đại không chỉ là xử lý nghiêm minh mà còn phải bảo đảm tính hợp lý, phân hóa trách nhiệm và sử dụng hiệu quả nguồn lực tư pháp.
Do đó, nên sửa đổi theo hướng nâng mức định lượng từ 2 triệu lên 5 triệu đồng để làm căn cứ truy cứu TNHS. Việc điều chỉnh này sẽ góp phần bảo đảm tính tương thích giữa pháp luật hình sự và điều kiện kinh tế hiện nay, đồng thời tạo điều kiện để các cơ quan tiến hành tố tụng tập trung xử lý những vụ án tham nhũng, chức vụ có giá trị lớn, tính chất nghiêm trọng, gây thiệt hại đáng kể cho Nhà nước và xã hội.
Tuy nhiên, việc nâng định lượng không đồng nghĩa với việc nới lỏng đấu tranh phòng, chống tham nhũng. Bên cạnh giá trị tài sản, cần tiếp tục xem xét đầy đủ các yếu tố như động cơ vụ lợi, chức vụ của người thực hiện hành vi, hậu quả gây ra, mức độ ảnh hưởng đến uy tín cơ quan, tổ chức và dư luận xã hội để bảo đảm hiệu quả đấu tranh phòng, chống tham nhũng.
Một kiểm sát viên tại TP.HCM
Tham khảo kinh nghiệm của các nước
Kinh nghiệm pháp luật nước ngoài cho thấy ở Singapore, theo Luật Phòng, chống tham nhũng (PCA 1960, Điều 5, Điều 6, Điều 8), cơ quan công tố không cần chứng minh số tiền hối lộ đạt một mức tối thiểu nào. Thay vào đó, họ tập trung vào việc người thực hiện hành vi có “corrupt intent” (ý định tham nhũng, tức là cố ý làm sai vì lợi ích riêng) và hành vi đó có mang tính “corruptly” (thực hiện một cách không liêm chính, trái đạo đức công vụ) hay không. Đồng thời, phải chứng minh mối liên hệ giữa “gratification” (lợi ích nhận được: Có thể là tiền, quà, ưu đãi…) với hành vi bị pháp luật cấm.
Tương tự, pháp luật Mỹ (18 U.S.C. §201) cũng không đặt ra “mức tiền tối thiểu” để cấu thành tội. Thay vào đó, họ sử dụng khái niệm “anything of value” (bất kỳ thứ gì có giá trị, không chỉ tiền mà còn có thể là lợi ích khác) và xem xét liệu lợi ích đó có nhằm tác động đến một “official act” (hành vi công vụ, tức là quyết định hoặc hành động trong chức trách chính thức của người có chức vụ) hay không. Vì vậy, việc truy tố phụ thuộc nhiều vào mức độ nghiêm trọng và bối cảnh cụ thể của hành vi.
Ở Đức, BLHS (StGB) cũng không đặt ngưỡng giá trị tối thiểu. Thay vào đó, họ dùng khái niệm “Vorteil” (lợi ích hoặc lợi thế), có thể bao gồm cả lợi ích vật chất lẫn phi vật chất. Điều quan trọng là phải chứng minh có sự trao đổi lợi ích gắn với hành vi trái pháp luật. Từ đó có thể hiểu đơn giản rằng: Các nước này không quan trọng “bao nhiêu tiền” mà quan trọng là có hay không hành vi tham nhũng thực sự. Họ tập trung vào việc chứng minh ý định, hành vi và mối liên hệ giữa lợi ích và việc làm sai, thay vì dựa vào một con số cứng.
Đây là điểm đáng tham khảo khi xây dựng và áp dụng pháp luật ở Việt Nam.
Khi xem xét nâng mức định lượng truy cứu TNHS đối với các tội phạm tham nhũng, có thể đặt ra một số hướng tiếp cận như: Điều chỉnh theo lạm phát, điều chỉnh theo mức lương tối thiểu hoặc loại bỏ hoàn toàn ngưỡng định lượng. Trong đó, phương án điều chỉnh theo lạm phát tuy có cơ sở kỹ thuật nhưng không tạo ra thay đổi đáng kể, còn phương án loại bỏ ngưỡng lại đòi hỏi mức độ hoàn thiện cao của hệ thống tư pháp nên chưa phù hợp và khó thực thi trong bối cảnh hiện nay.
Vì vậy, phương án nâng ngưỡng lên là lựa chọn hợp lý hơn, vừa dựa trên cơ sở kinh tế (gắn với mức lương tối thiểu và thu nhập bình quân), vừa bảo đảm phân hóa hợp lý giữa vi phạm hành chính và tội phạm.
Đồng thời, mức này vẫn thấp hơn đáng kể so với một số quốc gia khi so sánh tương quan thu nhập, qua đó không làm suy giảm hiệu quả phòng, chống tham nhũng, mà còn giúp các cơ quan tố tụng tập trung nguồn lực vào những vụ việc có tác động xã hội đáng kể và bảo đảm tính ổn định của chính sách hình sự trong trung hạn.
Tuy nhiên, khi áp dụng cũng cần lưu ý một số khó khăn như: Nguy cơ “bỏ lọt tội phạm” đối với các hành vi tham nhũng giá trị nhỏ nhưng lặp lại hoặc có tính hệ thống; sự thiếu thống nhất trong xác định giá trị lợi ích không vật chất hoặc lợi ích gián tiếp, cũng như nguy cơ bị lợi dụng để “lách ngưỡng”.
Do đó, việc nâng ngưỡng cần đi kèm với hướng dẫn rõ ràng về cách xác định giá trị, cơ chế xử lý đối với hành vi tái phạm hoặc có tính chất chuyên nghiệp và sự đồng bộ giữa chế tài hình sự với các biện pháp kỷ luật, hành chính nhằm bảo đảm tính răn đe và ngăn chặn trong thực tiễn áp dụng pháp luật.
ThS NGUYỄN ĐỨC HIẾU, ĐH Quốc tế, ĐH Quốc gia TP.HCM
