Năm 2013, Jacques Chancel cho ra mắt quyển La nuit attendra, trong đó ông tiết lộ những thực tế mà ông đã trải nghiệm tại Đông Dương nhưng đã giấu kín suốt 60 năm.
Một thời của tuổi trẻ phiêu lưu khắp Sài Gòn
Năm 1952, Jacques Chancel 24 tuổi. Chào Sài Gòn và những niềm khoái lạc ở đó! Chào cuộc chiến và những điều ghê rợn của nó! Một người con của vùng Bigorre, Tây - Nam nước Pháp, bỗng chốc đã trở thành đứa con cưng của đô thị phồn hoa nhưng đầy thói hư tật xấu này: Sài Gòn.
Sài Gòn của thập niên 1950. Sài Gòn với nào là tiền, là những cuộc chơi, thuốc phiện, gái điếm, trong khi những cuộc tấn công ngày càng tăng và quân đội Việt Minh ngày càng siết chặt vòng vây. Tại khách sạn Continental, chàng trai trẻ Jacques Chancel đã nhanh chóng kết thân với nhiều bậc đàn anh trong nghề báo, rôm rả chuyện chiến sự nóng hổi.
Và trong suốt quãng thời gian tám năm sống tại Đông Dương, từ năm 1950 đến 1958, Jacques Chancel chưa một ngày ngưng nghỉ. Đầu tiên, ông làm việc cho đài RTF với vai trò người dẫn chương trình âm nhạc hằng ngày mang tên Jacques et Marina, le disque du soldat (Jacques và Marina, đĩa nhạc dành cho người lính) với những bài hát được phát thanh theo yêu cầu của những quân nhân Pháp. Và đã có đến năm triệu thính giả lúc bấy giờ say sưa theo dõi! Sau đó, ông tổ chức và điều khiển các chương trình kịch nghệ và cả đứng ra phụ trách buổi trình diễn thời trang lớn có các người mẫu đến từ Paris như Maggy Rouff và Balmain.
Sài Gòn, nơi hội tụ rất nhiều cô gái đẹp và những yểu điệu thục nữ lai Tây, đã mở rộng tầm nhìn cho chàng trai trẻ Jacques Chancel khi vừa mới đặt chân đến đây và chính Sài Gòn cũng đẩy chàng trai này vào đến tận những khu vực bần cùng sống dưới đáy xã hội. Nào là những tiệm hút trên đường Catinat (Đồng Khởi hiện nay), nào là khách sạn Continental với từng nhóm PV chiến trường hội tụ về đây, nào là Le Cercle Sportif Saigonnais (Cung Văn hóa Lao động ngày nay). Ông cũng đã gặp được cả cựu hoàng Bảo Đại và hoàng hậu Nam Phương. Nói chung, trước khi về Pháp để trở thành một Chancel tại Paris thì ông đã có một phần Chancel tại Sài Gòn. Thế cho nên không có gì ngạc nhiên khi sau này báo giới Pháp đã gọi ông là một “người Sài Gòn” (le Saïgonnais) hay một người “có dòng máu châu Á”.
Bên cạnh đó, ông cũng là một PV xung trận cùng với các cuộc hành quân của quân viễn chinh Pháp, lặn ngụp không ít lần trong bùn đất vùng đồng bằng sông Cửu Long với trang thiết bị ghi âm trên mình. Ông đã ghi lại rất nhiều lời nói của những người lính khi họ nói với ông về sự khủng khiếp của cái chết, mà là chết cho một cuộc chiến mà theo họ: “Được triển khai khá tồi tệ bởi những chính trị gia vô trách nhiệm” từ mẫu quốc. Và từ “cái đầu ngốc nghếch” nào mà có thể nảy ra ý tưởng mang quân đội Pháp đặt vào ngay chính giữa một khu lòng chảo trũng gọi là Điện Biên Phủ.
Phóng viên Jacques Chancel tại Sài Gòn vào thập niên 1950. Ảnh chụp trên đường Catinat, nay là đường Đồng Khởi. (Nguồn: Paris Match)
Nhân chứng của thời cuộc
Giai đoạn mang dấu ấn sâu đậm nhất trong những năm Jacques Chancel sống và làm báo tại Đông Dương chính là vào năm 1952, một điểm mốc mà 61 năm sau ông đã tiết lộ trong tác phẩm La nuit attendra (Màn đêm sắp đến). Bước ngoặt quan trọng nhưng thê lương nhất của năm 1952 bởi vì ông đã suýt nữa phải chịu mù lòa suốt đời sau một lần tác nghiệp theo một đoàn quân lính Lê dương trên một chiếc xe quân đội. Khi đang vượt qua cầu Khánh Hội, xe đã cán phải mìn. Ông nhớ lại vào 60 năm sau đó: “Một tiếng nổ. Một chấn động kinh khủng. Một quả cầu lửa. Và rồi, không còn gì cả”. Jacques Chancel bị thương nặng, bị hôn mê suốt mấy ngày liền. Khi tỉnh dậy, ông không còn nhìn thấy được gì nữa, xung quanh ông chỉ là một màn đêm. Và phải mất gần một năm sau đó thị lực của ông mới dần hồi phục, ông mới thoát ra được khỏi màn đêm, trong khi tất cả người đi cùng ông trên xe đều đã chết.
Rồi Chancel cũng có thể trở lại dẫn các chương trình phát thanh trong khi tình hình chính trị và quân sự không có gì là sáng sủa. Ông nhìn nhận: Tướng de Lattre vốn dĩ đã mang lại ít nhiều niềm tự hào cho quân đội Pháp đã không còn nữa; vua Bảo Đại thì lo bận bịu việc đi săn voi hơn là lo chuyện quốc gia đại sự. Và sau này tác giả đã viết: “Chúng ta đang hiện diện trên những quả đồi tử thần và đó là cả một thế hệ thanh niên Pháp đang bị bỏ mặc cho số phận. Tôi có cảm giác mơ hồ rằng chúng ta đang bước thẳng đến thời điểm bị tiêu diệt”.
Cục diện chiến trường hẳn là rất bi quan cho quân đội Pháp. Có lần, người bạn PV Pierre Schoendoerffer đã nói với Jacques Chancel rằng: “Nghe này ông bạn, vấn đề là sắp tới sẽ có một đợt phản công quy mô lớn của Việt Minh tại Bắc Kỳ. Tướng Giáp chắc là đã tập hợp được một đội quân thật sự mạnh xung quanh Điện Biên Phủ, còn tướng Navarre thì lại đặt binh sĩ của chúng ta vào bên trong cái lòng chảo lạ đời đó để làm đích ngắm cho tất cả loạt đạn bắn ra từ mọi hướng. Tôi nghĩ rằng bộ chỉ huy quân đội Pháp đã mắc phải một sai lầm nữa. Chúng ta cũng sẽ là nạn nhân như tại Lạng Sơn và Cao Bằng mà thôi. Nhưng hiện giờ thì mọi việc vẫn đang yên ắng”.
Những tháng ngày tại Đông Dương đối với Jacques Chancel là những năm tháng bấp bênh nhất, trong một cuộc chiến mà ông cho là bẩn thỉu. Nhưng mà theo lời ông sau này: “Trước giờ tôi vẫn luôn mơ ước được phiêu lưu… Tôi đã bước đến được thiên đàng và cả địa ngục nữa…”. Tính hiếu kỳ muốn khám phá, muốn học hỏi, đối với ông như một trò chơi lớn. Và đó cũng chính là tư chất để ông có thể bước vào nghề báo, là PV chiến trường, là một người đưa tin trung thực. Có lần ông đã tâm sự với một người bạn rằng: “Chúng ta đang bị kẻ địch bao vây và bị người của chúng ta bỏ rơi. Chúng ta không thể nào kháng cự nổi đội quân hùng hậu mà tướng Giáp đang củng cố. Xin lỗi vì đã nói lên điều này một cách tàn nhẫn: Đó là chúng ta đang là những con thú đang chờ bị giết thịt”.
Nói về tác phẩm La nuit attendra
Hơn 60 năm sau, nhà văn Jacques Chancel mới lần đầu tiên nhắc lại cuộc chiến tranh Đông Dương “của ông”.
Theo ông, đó là những ngày tháng nguy hiểm nhưng hạnh phúc. Và tác phẩm La nuit attendra thu hút độc giả bởi ba lý do. Đầu tiên, đó là vì người đọc nhận ra được trong đó hình ảnh một chàng trai trẻ xốc vác và có cái tài thiên bẩm về nắm bắt và truyền đạt thông tin, có biệt tài kết bạn với nhiều tầng lớp người khác nhau trong xã hội, có trí tưởng tượng phong phú, có đầu óc tổ chức công việc tốt, có thiên hướng luôn tìm hiểu học hỏi để sau này trở thành PV của đài Radioscopie, trở thành người dẫn chương trình Le Grand Échiquier và là cố vấn cho nhiều giám đốc các đài truyền hình. Thời trẻ, ông như một thằng bé trẻ tò mò, thấy gì mới là máy mó sờ vào! Từ PV chiến trường, người dẫn chương trình phát thanh, người giới thiệu các vở kịch, thông tín viên cho báo Paris Match, người phỏng vấn được tất cả nhân vật lớn và cả những tên cướp. Và trên hết chính Đông Dương là mảnh đất đã giúp ông mài giũa nghiệp làm báo và nhào nặn trong ông có được lòng nhân hậu và thắm đượm tình người, trong lòng một cuộc chiến nay đã lùi xa.
Lý do thứ hai mang đến sự thu hút từ tác phẩm La nuit attendra, đó là việc tác giả Jacques Chancel đã khắc họa được bức tranh với những gam màu sáng tối nổi bật và có thể nói là đầy đủ nhất về một xã hội Sài Gòn thời thuộc địa với những nơi sang trọng bậc nhất và những nơi trụy lạc nhất. Đã có một ai đó khuyên Jacques Chancel khi ông mới đến đây rằng “Đừng tin vào bất kỳ ai hết!”.
Và cuối cùng, quyển La nuit attendra là một bằng chứng sống động với những chi tiết “nặng trĩu lòng” và “làm nấc nghẹn” về sự thật thất bại quân sự của Pháp tại Đông Dương. Bởi khi mà vòng vây của Việt Minh ngày càng siết chặt, khi những trận công đồn ngày càng nhiều thì quân Pháp ngày càng có cảm giác mình đang bị bỏ rơi. Bởi mẫu quốc thì đang ở quá xa và ngày càng xa… Những người lính Pháp khi đó đang tin chắc rằng mình đã bị gửi đến Đông Dương để chết một cách vô ích và rằng cuộc chiến này của Pháp đã thất bại khi mà cứ điểm Điện Biên Phủ sắp thất thủ.
