Hôm nay (6-4), kỳ họp thứ nhất Quốc hội (QH) khóa XVI chính thức khai mạc. Kỳ họp diễn ra trong 11 ngày, chia làm hai đợt, dự kiến bế mạc vào ngày 24-4, bàn nhiều nội dung quan trọng, mang tính quyết định với sự phát triển của đất nước trong cả nhiệm kỳ.
Bên cạnh xem xét, quyết định công tác nhân sự, tổ chức bộ máy QH, Chính phủ, các ủy ban của QH thì các kế hoạch về phát triển kinh tế - xã hội, đầu tư công trung hạn, tài chính quốc gia… giai đoạn 2026-2030 là nhiệm vụ trọng tâm được đưa ra thảo luận, quyết định tại kỳ họp, góp phần đặt nền tảng cho một chặng đường mới.
Trao đổi với Pháp Luật TP.HCM, đại biểu (ĐB) QH Phan Đức Hiếu, Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính, đã chia sẻ những trăn trở về thể chế và kỳ vọng làm sao tạo được khung khổ pháp lý thuận lợi nhất, giúp người dân, doanh nghiệp yên tâm làm việc.
Thể chế “đột phá của đột phá” nhìn từ nghị trường
. Phóng viên: Chúng ta đang trong những giờ phút chuyển giao giữa nhiệm kỳ cũ và mới. Trên nghị trường QH, ông từng nhấn mạnh rằng cải cách thể chế không chỉ là “cắt giảm thủ tục” mà phải là “cắt giảm chi phí tuân thủ”. Ông có thể giải thích rõ hơn về điều này?
+ Ông Phan Đức Hiếu: Đây là điểm mấu chốt. Thủ tục hành chính là một phần nổi của cả tảng băng. Chúng ta cắt giảm được số lượng thủ tục, giảm thời gian xử lý hồ sơ là điều tốt nhưng chi phí tuân thủ còn bao gồm nhiều thứ vô hình hơn. Đó là chi phí cơ hội khi doanh nghiệp chờ đợi quyết định hành chính; chi phí để duy trì đội ngũ pháp chế, kế toán nhằm đảm bảo tuân thủ các quy định; chi phí rủi ro pháp lý khi quy định không rõ ràng.
Nhiều khảo sát cho thấy doanh nghiệp Việt Nam dành tỉ lệ thời gian quản lý rất cao cho xử lý các vấn đề pháp lý, tuân thủ quy định thay vì tập trung vào kinh doanh. Đó mới là chi phí thực sự ăn mòn năng lực cạnh tranh. Tôi rất mong Chính phủ, các cơ quan tham mưu, soạn thảo chính sách trong thời gian tới đặc biệt lưu ý có giải pháp cho vấn đề này.
Đối với quy định đã ban hành, bên cạnh sửa đổi, hoàn thiện thì cần xem xét bãi bỏ đồng loạt những văn bản, nghị định, thông tư, điều khoản không còn phù hợp hoặc chồng chéo. Số lượng phải song hành với chất lượng và đó phải là phương châm của QH, Chính phủ trong thời gian tới.
. Ông nhiều lần đề xuất lập một cơ quan giám sát cải cách thể chế độc lập, không phụ thuộc vào các bộ, ngành?
+ Đây là đề xuất tôi nhận thấy cần thiết và nhiều lần có ý kiến. Lý do tôi đưa ra xuất phát từ một nghịch lý: Các bộ, ngành vừa ban hành quy định, vừa rà soát cắt giảm quy định của chính mình thì hiệu quả không cao. Điều này luôn tiềm tàng xung đột lợi ích, rất khó để có sự khách quan.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các nước cải cách thành công đều có một cơ quan độc lập, đủ thẩm quyền để giám sát, thúc đẩy, áp đặt lộ trình cải cách xuống các bộ, ngành và tự thực hiện chương trình cải cách độc lập. Ý tưởng này đã nhận được sự quan tâm và đồng tình của nhiều ĐB, chuyên gia.
Tôi hy vọng kiến nghị này sẽ được Chính phủ, cơ quan liên quan trong nhiệm kỳ tới nghiên cứu, xem xét và quyết định.
. QH đã thông qua nhiều đạo luật lớn với tốc độ rất nhanh, đặc biệt trong các kỳ họp bất thường. Ông đánh giá thế nào về sự cân bằng giữa tốc độ và chất lượng lập pháp?
+ Tốc độ là yêu cầu tất yếu trong bối cảnh kinh tế biến động nhanh. Chúng ta không thể để doanh nghiệp, nền kinh tế chờ đợi trong khi các điểm nghẽn pháp lý đang gây thiệt hại từng ngày. Những kỳ họp bất thường của QH khóa XV đã thể hiện quyết tâm và tinh thần đổi mới rất đáng trân trọng.
Tuy nhiên, đảm bảo tốc độ và chất lượng là một thách thức. Có thể hiểu khi một đạo luật được thông qua vội vàng, thiếu tham vấn đầy đủ các bên liên quan thì hậu quả nếu có sẽ là luật phải sửa đổi, nghị định hướng dẫn chậm, doanh nghiệp loay hoay trong trạng thái không chắc chắn pháp lý. Chi phí của việc “làm nhanh nhưng làm lại” đôi khi còn cao hơn chi phí “làm chắc, làm đúng”.
Với yêu cầu này, nhiệm kỳ XVI đòi hỏi từng ĐBQH, cơ quan của QH, cơ quan tham mưu, soạn thảo, xây dựng chính sách phải nỗ lực nhiều hơn nữa, phối hợp chặt chẽ và tham vấn thực chất để đảm bảo cả hai yêu cầu này.
Tầm nhìn thể chế cho kỷ nguyên mới
. Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân và đã được QH nhanh chóng thể chế hóa bằng Nghị quyết 198. Ông đánh giá những bước đi này thế nào?
+ Đây là bước tiến cả về tư duy chính sách lẫn quyết tâm chính trị. Việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 68 và QH nhanh chóng thể chế hóa phản ánh sự đồng bộ giữa định hướng chính trị và hành động lập pháp.
Quan trọng hơn, Nghị quyết 68 và Nghị quyết 198 đặt ra những tư duy mới rất căn bản rằng kinh tế tư nhân phải là một động lực quan trọng nhất, Nhà nước phải chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy phục vụ và kiến tạo. Nếu những tư duy này được thực thi nhất quán, tác động sẽ rất lớn.
Tuy nhiên, tôi muốn nhấn mạnh rằng nghị quyết dù tốt đến đâu cũng chỉ là điểm khởi đầu. Quan trọng là hệ thống luật pháp phải được rà soát và điều chỉnh đồng bộ, các cơ quan thực thi phải thay đổi thực sự trong hành vi. Sự thuận lợi, hài lòng của người dân và doanh nghiệp là thước đo chính xác nhất chất lượng chính sách pháp luật.
. Nhiều năm gần đây doanh nghiệp tư nhân lớn mạnh về quy mô nhưng chất lượng, năng lực đổi mới sáng tạo vẫn hạn chế. Đâu là nguyên nhân gốc rễ, thưa ông?
+ Vấn đề này khó trả lời ngắn gọn và có nhiều lý do nhưng tôi cho rằng điều mấu chốt là môi trường kinh doanh chưa thực sự tạo ra áp lực cạnh tranh lành mạnh đủ mạnh để buộc doanh nghiệp phải đổi mới. Khi doanh nghiệp còn có thể tồn tại và thậm chí phát triển nhờ quan hệ, khai thác ưu đãi chính sách, tận dụng “rào cản” pháp lý…, họ sẽ không có động lực đầu tư dài hạn, thực chất vào công nghệ, nhân tài…
Kế đó, hệ thống giáo dục và thị trường lao động chưa đáp ứng được nhu cầu nhân lực chất lượng cao. Qua tiếp xúc, tôi thấy nhiều doanh nghiệp chưa ý thức được chiến lược phát triển dài hạn, năng lực quản trị còn hạn chế và chưa có tinh thần “vượt trên sự tuân thủ”.
Một điều nữa là sự an toàn để doanh nghiệp dám chấp nhận rủi ro, đổi mới sáng tạo và đầu tư dài hạn. Bản chất của đổi mới là chấp nhận rủi ro nhưng khi chính sách bất ổn, doanh nghiệp sẽ chọn cách an toàn. Nội dung này đã được nhấn mạnh trong Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân nhưng quan trọng hơn, thách thức hơn sắp tới là chuyển hóa chính sách thành sự an tâm thực sự của cộng đồng doanh nghiệp.
. Ông nhìn nhận như thế nào về sự thay đổi của thể chế, sau nhiều năm nghiên cứu?
+ Nhìn lại 40 năm Đổi mới, Việt Nam đã đi từ một nền kinh tế kế hoạch tập trung sang kinh tế thị trường định hướng XHCN và đó là một cuộc cách mạng thể chế thực sự. Ngày càng nhiều đạo luật được cải thiện, nhiều thủ tục được cắt giảm, quy định bất hợp lý được bãi bỏ... Đó là bằng chứng rất cụ thể rằng thể chế đã thay đổi.
Điều tôi tin tưởng và kỳ vọng là khi đất nước bước vào kỷ nguyên mới với khát vọng trở thành quốc gia phát triển vào năm 2045, thể chế sẽ là yếu tố quyết định. Chỉ có thể chế tốt mới giải phóng toàn bộ tiềm năng của đất nước, thu hút đầu tư chất lượng cao và tạo ra nền kinh tế đổi mới sáng tạo. Thể chế là nền tảng, nếu nền tảng vững thì đất nước sẽ hùng cường.
. Xin cảm ơn ông.
Những điều còn dang dở trở thành động lực
Trong những nhiệm kỳ qua, tôi cùng các ĐBQH đã có những đóng góp vào quá trình hoàn thiện pháp luật về đầu tư, kinh doanh như Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư, Luật Quy hoạch… đặc biệt là những nội dung liên quan đến cắt giảm điều kiện kinh doanh, cải thiện thủ tục gia nhập thị trường, tạo thuận lợi cho sản xuất, kinh doanh.
Có những thay đổi trong luật tưởng chừng nhỏ nhưng có thể tác động có ý nghĩa đến cả cộng đồng doanh nghiệp - đó là kết quả thực sự của công tác lập pháp.
Dù vậy, vẫn còn những điều khiến tôi “nuối tiếc”. Đầu tiên là hiệu quả thực thi luật. Có một thực tế rằng nhiều đạo luật tốt nhưng văn bản hướng dẫn chi tiết chất lượng giảm đáng kể hoặc không đảm bảo tính kịp thời, thậm chí có những quy định hướng dẫn không đúng tinh thần luật gốc.
Trong bối cảnh đó, lãnh đạo QH, các ủy ban, ĐB đã nhìn ra được và có những chuẩn bị nhất định để nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác giám sát văn bản trong nhiệm kỳ tới.
Thứ hai là tính nhất quán và bền vững của cải cách. Cải cách thực sự cần được thể chế hóa và để làm được điều đó, cần thời gian cũng như quyết tâm lớn hơn những gì đã làm được trong nhiệm kỳ qua.
Cuối cùng, mỗi cá nhân như tôi chỉ có thể bó hẹp trong một phạm vi chuyên môn chuyên sâu nhất định trong khi phạm vi công việc của QH là rất rộng lớn. Do đó, bản thân tôi thấy tiếc khi chưa tham gia được rộng hơn vào những nội dung công việc của QH.
ĐBQH PHAN ĐỨC HIẾU
*****
Ý KIẾN
TS VÕ TRÍ HẢO, trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam:
Luật cần đi thẳng vào cuộc sống
Qua gần 40 năm Đổi mới, “đưa luật vào cuộc sống” vẫn luôn là nhu cầu và đòi hỏi rất bức thiết. Câu chuyện đặt ra là làm sao có thể áp dụng luật mà không phải chờ thông tư, nghị định…?
Tôi cho rằng khi một văn bản có hiệu lực cần được đi thẳng vào cuộc sống, cơ quan cấp dưới chỉ được ban hành văn bản hướng dẫn khi trong luật nêu rõ và có ủy quyền.
Tiếp đó, văn bản đi thẳng vào các quyền và nghĩa vụ, chế tài. Việc không thanh toán thù lao theo độ dài của dự thảo nên ai cũng có nhu cầu ngắn gọn, không có nhu cầu cắt dán, làm dày, làm dài văn bản.
Mặt khác, chế tài không nhất thiết là kỷ luật, cách chức… mà thể hiện ở việc văn bản nêu rõ nguyên tắc suy đoán. Cụ thể, mọi sự im lặng, chậm trễ của cơ quan thực thi pháp luật được hiểu là sự đồng ý. Mọi sự thiếu rõ ràng, chi tiết thì quyền tự do diễn giải sẽ thuộc về người dân, doanh nghiệp hoặc tòa án.
Hành pháp là lực lượng cọ xát trực tiếp với xã hội kinh tế thị trường nhưng cũng là cơ quan cấp phép, tiến hành các thủ tục hành chính. Do đó, khi bị đặt vào tình thế “xung đột lợi ích”, lẽ tự nhiên họ sẽ ban hành các văn bản hướng dẫn theo hướng “tạo cơ chế xin-cho”, tạo điểm mờ để giải thích kiểu gì cũng đúng.
Và khi luật không đi vào được cuộc sống, trước hết cần tự soi lại xem luật đó đã đủ chất lượng chưa?
-----
Ông ĐẬU ANH TUẤN, Phó Tổng thư ký VCCI:
Thời điểm chín muồi chuyển từ số lượng sang chất lượng lập pháp
QH khóa XVI bắt đầu nhiệm kỳ trong bối cảnh rất đặc biệt: Đất nước đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số, bộ máy nhà nước vừa trải qua sắp xếp lại tổ chức quy mô lớn, hệ thống pháp luật cũng được nhìn nhận lại một cách căn bản. Đây là thời điểm hiếm có để QH khẳng định vai trò dẫn dắt trong kiến tạo thể chế, không chỉ với tư cách cơ quan lập pháp mà còn là người bảo vệ sự thống nhất và chất lượng của toàn bộ hệ thống luật pháp.
Điều đáng mừng là nhận thức chung đã thay đổi rõ rệt. Giờ đây, các vấn đề được tập trung vào việc luật đã đủ rõ ràng, có mâu thuẫn với nhau, có được thực thi thống nhất trên cả nước và quan trọng nhất là có tạo ra được động lực phát triển mạnh mẽ hay không? Đó là những câu hỏi đúng và QH khóa XVI có cơ hội lịch sử để trả lời.
Tôi kỳ vọng QH sẽ đặt trọng tâm vào chất lượng lập pháp hơn là số lượng luật được thông qua. Mỗi dự luật cần được đánh giá tác động thực chất, lượng hóa được chi phí xã hội phải gánh chịu để tuân thủ. Luật cũng phải bảo đảm tính ổn định để người dân, doanh nghiệp yên tâm lập kế hoạch dài hạn. Trong bối cảnh đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, QH cần giữ vững nguyên tắc thống nhất thị trường quốc gia, không để phân quyền dẫn đến phân mảnh, không để mỗi địa phương trở thành một “hệ thống luật pháp riêng”.
Một điểm nữa tôi cho là rất quan trọng: QH nên mở rộng cơ chế để các chủ thể chịu tác động, gồm người dân, doanh nghiệp, các tổ chức xã hội, được tham gia thực chất ngay từ giai đoạn thiết kế chính sách. Luật tốt là luật được viết cùng với những người sẽ sống với nó chứ không phải luật viết xong rồi mới hỏi ý kiến.
Nhìn tổng thể, khi cả hệ thống chính trị đều xác định thể chế là “đột phá của đột phá”, khi QH có một nhiệm kỳ mới với năng lượng mới thì đây chính là thời điểm chín muồi để chuyển từ số lượng sang chất lượng trong lập pháp, biến luật pháp thực sự trở thành động lực phát triển.
-----
Đại biểu LO THỊ BẢO VY (đoàn Nghệ An):
“Tôi mang theo tiếng nói của dân tộc lần đầu tiên có ĐBQH”
Khi trúng cử ĐBQH, điều đầu tiên tôi nghĩ đến không phải là bản thân mình mà là bản Văng Môn. Người Ơ Đu chúng tôi gọi là Tày Hạt, nghĩa là “người đói rách”, chỉ có khoảng 700 nhân khẩu. Trong suốt lịch sử QH Việt Nam, chưa bao giờ có một người Ơ Đu ngồi ở đây, cho đến hôm nay.
Tôi kể điều đó vì nó nhắc tôi nhớ mình đang đại diện cho ai và trách nhiệm đó lớn hơn rất nhiều so với bất kỳ vinh dự nào.
Tôi là giáo viên tiểu học và giờ đây khi trở thành ĐBQH, tôi đặc biệt quan tâm đến các chính sách hỗ trợ đồng bào dân tộc thiểu số. Tôi mong muốn các chính sách sẽ đến được với đúng người, đúng đối tượng cần được hỗ trợ.
Địa bàn tôi trúng cử là nơi thụ hưởng của nhiều chính sách, chương trình mục tiêu quốc gia. Các chương trình này cần được triển khai tốt, hiệu quả hơn nữa trong thời gian tới. Vì vậy, tôi mong mình sẽ góp phần giúp đồng bào Ơ Đu nói riêng, đồng bào dân tộc thiểu số nói chung được thụ hưởng những chính sách tốt của Đảng, Nhà nước.
Tôi mới 24 tuổi, chưa có nhiều kinh nghiệm, vì vậy điều trước tiên là tôi cần làm việc nghiêm túc mỗi ngày, lắng nghe nhiều hơn từ các ĐBQH khác để hoàn thiện mình.
CHÂN LUẬN ghi
*****
Quốc hội sẽ dành 2,5 ngày làm việc để xem xét, quyết định các vấn đề nhân sự
Hôm qua (5-4), tại Nhà Quốc hội (QH), Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Đảng ủy QH, Chủ tịch QH Trần Thanh Mẫn đã chủ trì Hội nghị Ban Thường vụ Đảng ủy QH với các Tổ trưởng Tổ Đảng, Trưởng đoàn, Phó Trưởng đoàn phụ trách Đoàn đại biểu QH các tỉnh, TP trước kỳ họp thứ nhất QH khóa XVI.
Phát biểu tại hội nghị, thay mặt Ban Thường vụ Đảng ủy QH, Chủ tịch QH Trần Thanh Mẫn nhiệt liệt chúc mừng các tổ trưởng Tổ Đảng, Trưởng đoàn phụ trách Đoàn đại biểu QH các tỉnh, TP vừa mới được bầu. “Các tổ trưởng Tổ Đảng, trưởng, phó đoàn lãnh đạo đoàn thật tốt, kỷ luật, kỷ cương nghiêm minh thì hoạt động của đoàn đại biểu sẽ góp phần cho thành công của kỳ họp” - Chủ tịch QH nêu rõ.
Chủ tịch QH cho biết kỳ họp thứ nhất QH khóa XVI sẽ có nhiều nội dung hết sức quan trọng. Theo đó, QH sẽ tiến hành công tác nhân sự cấp cao của bộ máy nhà nước. Đồng thời, xem xét thông qua tám dự án luật, một nghị quyết quy phạm pháp luật; quyết định các kế hoạch lớn về phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo quốc phòng, an ninh, tài chính quốc gia, đầu tư công, vay trả nợ công trong vòng năm năm tới.
Ông Trần Thanh Mẫn cũng nhắc lại phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm rằng ở những thời khắc khó khăn, thời gian gấp rút, nhiều việc hệ trọng là dịp để khẳng định năng lực lãnh đạo của Đảng, hiệu lực quản lý của Nhà nước và hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị... Đây cũng là cơ hội thử thách đối với lãnh đạo cấp ủy, chính quyền, MTTQ, các đoàn thể, các ngành, các cấp, chỉ qua công việc mới thể hiện năng lực lãnh đạo, chỉ huy; thể hiện sức bền, khả năng chịu áp lực, cường độ công việc lớn.
Chủ tịch QH đề nghị lãnh đạo các Tổ đảng đoàn đại biểu QH các tỉnh, TP tiếp tục phát huy truyền thống đoàn kết, thống nhất, tăng cường phối hợp chặt chẽ với các cơ quan liên quan, lãnh đạo, chỉ đạo các công tác chuẩn bị để tổ chức thành công kỳ họp thứ nhất QH khóa XVI, tạo khí thế mới, niềm tin mới cho nhiệm kỳ mới.
Theo thông cáo của Văn phòng QH, trước giờ khai mạc kỳ họp thứ nhất QH khóa XVI, lãnh đạo Đảng, Nhà nước, MTTQ Việt Nam, các đại biểu QH đặt vòng hoa và vào Lăng viếng Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đại diện các đoàn đại biểu QH đặt vòng hoa tại đài tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ.
Vào lúc 8 giờ, QH họp phiên khai mạc tại Hội trường Diên Hồng, Nhà QH. Phiên khai mạc được truyền hình, phát thanh trực tiếp trên Đài Truyền hình Việt Nam (VTV1), Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV1).
Kỳ họp được chia thành hai đợt. Đợt 1 từ ngày 6 đến 11-4; đợt 2 từ ngày 20 đến 25-4. Trong đó, QH sẽ dành khoảng 2,5 ngày làm việc để xem xét, quyết định về công tác tổ chức bộ máy, nhân sự.
Cụ thể, QH sẽ xem xét, quyết định số thành viên Ủy ban Thường vụ QH; bầu Chủ tịch QH, phó Chủ tịch QH, ủy viên Ủy ban Thường vụ QH; bầu chủ tịch Hội đồng Dân tộc, chủ nhiệm Ủy ban của QH, tổng kiểm toán nhà nước, tổng thư ký QH - chủ nhiệm Văn phòng QH. QH sẽ bầu Chủ tịch nước, Thủ tướng Chính phủ, phó Chủ tịch nước, Chánh án TAND Tối cao, Viện trưởng VKSND Tối cao.
Đồng thời, QH quyết định cơ cấu số lượng thành viên Chính phủ; phê chuẩn đề nghị bổ nhiệm thẩm phán TAND Tối cao; phê chuẩn việc bổ nhiệm phó Thủ tướng Chính phủ, bộ trưởng và các thành viên khác của Chính phủ; phê chuẩn danh sách phó chủ tịch và các ủy viên Hội đồng Quốc phòng và An ninh.
Theo quy định của Hiến pháp năm 2013, ngay sau khi được QH bầu, Chủ tịch QH, Chủ tịch nước, Thủ tướng Chính phủ, Chánh án TAND Tối cao sẽ làm lễ tuyên thệ.
NGUYỄN THẢO
