Chính sách khoan hồng đối với những người phạm tội có thái độ hối cải, đặc biệt trong các tội phạm kinh tế và chức vụ, là một xu thế để cân bằng giữa sự nghiêm minh của pháp luật và nhu cầu thu hồi tài sản cho Nhà nước.
Giảm án theo tỉ lệ nộp lại tài sản thu lợi bất chính
Trung Quốc đã xây dựng hệ thống quy định tương đối hoàn chỉnh về việc giảm nhẹ hình phạt cho các tội danh tham nhũng và kinh tế thông qua cơ chế nộp lại tài sản bất chính.
Theo Luật Hình sự Trung Quốc và các giải thích tư pháp liên quan, việc “thành khẩn khai báo” và “tích cực nộp lại tài sản” được xem là những căn cứ pháp lý để áp dụng mức hình phạt nhẹ hơn hoặc giảm nhẹ hình phạt.
Thực tiễn xét xử tại Việt Nam cho thấy, trong một số vụ án kinh tế, bị cáo thực hiện hành vi vi phạm trong bối cảnh áp lực tiến độ hoặc nhận thức pháp luật còn hạn chế, không nhằm mục đích vụ lợi cá nhân nhưng vẫn bị xử lý hình sự nghiêm khắc. Điều này đặt ra yêu cầu cần phân hóa rõ động cơ phạm tội để bảo đảm tính công bằng và khuyến khích cán bộ dám đổi mới, sáng tạo.
Trong các tội phạm chức vụ, cần phân biệt rõ giữa hành vi vì lợi ích cá nhân, gia đình (vụ lợi) và hành vi vì nôn nóng thực hiện nhiệm vụ, vì lợi ích của tập thể hoặc do áp lực công việc (phi vụ lợi). Việc luật hóa tỷ lệ nộp lại tài sản tương ứng với mức giảm hình phạt sẽ tạo ra sự minh bạch và công bằng trong tố tụng.
Dựa trên thực tiễn xét xử và kinh nghiệm quốc tế, có thể thiết kế cơ chế phân hóa trách nhiệm theo hướng nếu nộp lại từ 3/4 tài sản bất chính trở lên sẽ miễn hình phạt tù, chuyển sang hình phạt tiền mức cao hoặc cải tạo không giam giữ nếu không có tình tiết tăng nặng khác.
Nếu nộp lại từ 1/2 đến dưới 3/4 tài sản sẽ được áp dụng mức hình phạt ở phần thấp của khung hình phạt hoặc dưới khung hình phạt. Nếu chủ động khắc phục toàn bộ hậu quả vật chất, đây được xem là tình tiết giảm nhẹ đặc biệt, làm căn cứ để áp dụng án treo.
Cơ chế này không chỉ giúp thu hồi tối đa tài sản nhà nước bị thiệt hại mà còn giải tỏa áp lực tâm lý cho những người vô ý vi phạm trong quá trình quản lý kinh tế phức tạp.
Kiến nghị mở rộng hình phạt tiền
Xu hướng quốc tế về “phi hình sự hóa” bằng cách thay thế hình phạt tù bằng hình phạt tiền đối với các tội phạm kinh tế là một bước đi quan trọng để hiện đại hóa hệ thống tư pháp.
Đối với các nước Bắc Âu, hình phạt tiền không chỉ là biện pháp trừng phạt mà còn là công cụ điều chỉnh hành vi hiệu quả. Hệ thống hình phạt tiền theo ngày (Day-fine system) tại các nước Bắc Âu như Phần Lan, Thụy Điển, Đan Mạch và Na Uy là những quốc gia tiên phong trong việc áp dụng hệ thống phạt tiền theo ngày. Mục tiêu của hệ thống này là đảm bảo rằng mức độ tác động của hình phạt là tương đương đối với mọi cá nhân, bất kể giàu hay nghèo.
Hình phạt tiền theo ngày được xác định theo công thức như sau: T=D×V. Trong đó: T là tổng số tiền phạt; D là số lượng đơn vị ngày phạt, đại diện cho mức độ nghiêm trọng của hành vi và lỗi của người phạm tội; V là giá trị của một ngày phạt, được tính dựa trên thu nhập ròng hàng ngày của người phạm tội sau khi trừ đi các chi phí sinh hoạt thiết yếu cho bản thân và gia đình.
Trong bối cảnh đẩy mạnh phòng chống tham nhũng, tiêu cực nhưng vẫn phải đảm bảo ổn định kinh tế, Việt Nam nên cân nhắc các hướng sửa đổi sau:
Thứ nhất, chuyển đổi hình phạt chính. Đối với các tội danh về quản lý kinh tế không có yếu tố tư lợi hoặc thiệt hại không quá lớn, hình phạt tiền nên được quy định là hình phạt chính thay thế cho hình phạt tù.
Thứ hai, áp dụng cơ chế phạt tiền linh hoạt. Thay vì mức tiền phạt cố định nên áp dụng phạt tiền theo bội số của giá trị thiệt hại hoặc giá trị tài sản xâm phạm (ví dụ: từ 1 đến 5 lần giá trị trốn thuế hoặc buôn lậu).
Thứ ba, thí điểm hình phạt tiền theo ngày. Nghiên cứu áp dụng mô hình phạt tiền dựa trên thu nhập đối với các đối tượng là pháp nhân thương mại hoặc cá nhân có thu nhập cao để đảm bảo tính nghiêm minh.
Thứ tư, kết hợp hình phạt tiền với cấm đảm nhiệm chức vụ. Đối với tội phạm chức vụ không vụ lợi, việc tước bỏ quyền lực và phạt tiền nặng sẽ có tác dụng răn đe hơn là cách ly họ ra khỏi xã hội trong một thời gian ngắn.
Phòng chống lạm dụng trong xét xử
Việc mở rộng quyền hạn của Thẩm phán trong quyết định hình phạt đòi hỏi một cơ chế kiểm soát quyền lực chặt chẽ để tránh hiện tượng bỏ lọt tội phạm tham nhũng.
Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao cần hướng dẫn chi tiết về việc xác định “động cơ vụ lợi” và “phi vụ lợi” trong các tội phạm chức vụ. Thiết lập quy trình giám sát nhiều lớp đối với các quyết định miễn TNHS hoặc áp dụng hình phạt tiền đối với các vụ án trọng điểm.
Cạnh đó, cần tăng cường sự tham gia của các chuyên gia công nghệ và tài chính trong quá trình định giá thiệt hại và đánh giá rủi ro an ninh mạng để hỗ trợ tòa án đưa ra các quyết định chính xác.
Tóm lại, việc sửa đổi, bổ sung BLHS Việt Nam theo hướng giảm hình phạt tù và tăng cường các biện pháp kinh tế, kỹ thuật là một yêu cầu tất yếu của Nhà nước pháp quyền trong thời đại số.
Chính sách hình sự đối với tội phạm kinh tế, chức vụ cần được chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng “thu hồi tài sản thay cho giam giữ”.
