Ngày 29-5, tại tọa đàm “Góp ý sửa đổi Luật An toàn thực phẩm: Chặn thực phẩm bẩn từ gốc” do Báo Pháp Luật TP.HCM tổ chức, ông Nguyễn Nguyên Phương, Phó Giám đốc Sở Công Thương TP.HCM, cho rằng quản lý an toàn thực phẩm là lĩnh vực rất phức tạp, đòi hỏi người thực thi phải linh hoạt, dám chịu trách nhiệm và chủ động tháo gỡ khó khăn.
Mở rộng tick xanh trách nhiệm, kết nối thực phẩm an toàn
Theo ông, qua nhiều giai đoạn tổ chức bộ máy, thực tế cho thấy chỉ nên có một đầu mối chịu trách nhiệm quản lý, bởi “trách nhiệm không thể chia ba, chia năm”.
Ông Phương nhận định với một đô thị lớn như TP.HCM, lực lượng quản lý nhà nước rất mỏng trong khi vi phạm diễn ra tinh vi, nên chỉ kiểm tra, xử phạt là chưa đủ mà phải chuyển sang tư duy phòng ngừa rủi ro, kiểm soát từ gốc, từ sản xuất đến lưu thông.
“Thời điểm ngành công thương tiếp nhận nhiệm vụ quản lý an toàn thực phẩm, toàn TP chỉ có 7 nhân sự phụ trách. Sau nhiều vụ việc nổi cộm, ngành nhận ra cách làm “chữa cháy” không thể giải quyết tận gốc vấn đề. Từ đó, chương trình “Tick xanh trách nhiệm” ra đời nhằm kết nối sản xuất an toàn với tiêu dùng an toàn” – ông Phương nói.
Theo Phó Giám đốc Sở Công Thương TP.HCM, hiện có khoảng 500 nhà cung cấp đăng ký tham gia chương trình, gần 400 nhà cung cấp đã được hệ thống siêu thị xác nhận với khoảng 5.000 sản phẩm rau củ, trái cây mang dấu hiệu “Tick xanh”. Khi tạo được đầu ra cho sản phẩm chất lượng, người sản xuất sẽ có động lực làm hàng sạch, an toàn.
Liên quan các vụ ngộ độc thực phẩm tại trường học, Sở Công Thương đang triển khai mô hình “Bếp ăn Tick xanh”, khuyến khích bếp ăn trường học sử dụng thực phẩm đạt chuẩn. Mô hình được thí điểm tại phường Tân Mỹ và xã Đông Thạnh, nhận được sự đồng tình rất lớn từ phụ huynh.
“Đây là giải pháp nhằm góp phần nâng cao hiệu quả quản lý an toàn thực phẩm và giảm các vụ ngộ độc không mong muốn” – ông Phương chia sẻ.
Chuyển sang tư duy chủ động phòng ngừa rủi ro
Đồng quan điểm, BS CKII Vũ Quỳnh Hoa, Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ Y Sở Y tế TP.HCM, cho rằng việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm cần chuyển mạnh từ tư duy xử lý hậu quả sang chủ động phòng ngừa rủi ro ngay từ gốc.
Theo BS Hoa, thời gian qua đã xảy ra nhiều vụ ngộ độc thực phẩm không chỉ tại TP.HCM mà còn ở nhiều địa phương, đặc biệt tại trường học và các bếp ăn tập thể, khiến nhiều người dân, học sinh phải nhập viện cấp cứu. Điều này tạo áp lực rất lớn cho ngành y tế nếu thực phẩm ngay từ đầu đã không đảm bảo an toàn.
BS Hoa nhấn mạnh an toàn thực phẩm không chỉ là trách nhiệm riêng của ngành y tế hay một cơ quan nào mà cần sự phối hợp của nhiều sở, ngành từ trung ương đến địa phương, cùng sự tham gia của từng hộ gia đình và chính người dân. Theo BS, từ khâu trồng trọt, chăn nuôi, sản xuất, vận chuyển đến chế biến và đưa vào bữa ăn đều nằm trong một chuỗi liên kết chặt chẽ.
Ở góc độ y tế, BS Hoa đặc biệt lưu ý khâu bảo quản và sử dụng thực phẩm sau chế biến. Trong điều kiện khí hậu nhiệt đới của Việt Nam, chỉ sau khoảng hai giờ vi khuẩn đã có thể phát triển mạnh. Vì vậy, dù thực phẩm đầu vào bảo đảm sạch nhưng nếu chế biến xong không được sử dụng kịp thời hoặc bảo quản không đúng cách, nguy cơ ngộ độc vẫn rất cao.
“Đối với bếp ăn trường học và suất ăn công nghiệp, cần kiểm soát chặt quy trình từ khâu chế biến, vận chuyển đến dụng cụ chứa đựng thực phẩm. Nếu các khay đựng thực phẩm không bảo đảm vệ sinh sẽ làm vi khuẩn phát triển nhanh hơn, dễ gây ngộ độc cho học sinh. Thực tế nhiều học sinh tiểu học thời gian qua phải nhập viện cấp cứu do ngộ độc thực phẩm, ảnh hưởng lớn đến sức khỏe, việc học tập, tâm lý phụ huynh cũng như uy tín nhà trường” - BS Hoa nói.
Ngoài nguy cơ ngộ độc cấp tính, BS Hoa cũng đề nghị luật sửa đổi cần quan tâm hơn đến các yếu tố ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe như hàm lượng muối, đường trong thực phẩm. Theo BS, tiêu thụ quá nhiều đường có thể dẫn đến đái tháo đường, trong khi dư muối làm gia tăng nguy cơ tăng huyết áp, bệnh thận và nhiều bệnh mạn tính khác.
BS Mai Thị Hồng Lan, khoa Dinh dưỡng Bệnh viện Quân y 175, cho rằng mất an toàn thực phẩm không chỉ thể hiện qua các vụ ngộ độc cấp tính mà còn để lại nhiều hệ lụy lâu dài như béo phì, tăng huyết áp, rối loạn chuyển hóa và đái tháo đường ở trẻ em.
Theo BS Lan, hiện tỉ lệ thừa cân, béo phì ở học sinh từ cấp 1 trở lên tại TP.HCM đã vượt 50%. Bà dẫn trường hợp một bé trai 13 tuổi cao 1,75 m nhưng nặng 95 kg, đã xuất hiện tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu và đái tháo đường từ rất sớm. Điều này cho thấy vấn đề dinh dưỡng học đường và chất lượng bếp ăn tập thể cần được đặc biệt quan tâm.
“Các bé hiện ăn 3-4 bữa mỗi ngày ở trường nên không chỉ cần ăn đủ no mà phải bảo đảm chất lượng dinh dưỡng và an toàn thực phẩm trong toàn bộ chuỗi, từ nguyên liệu đầu vào, chế biến đến khâu phục vụ” - BS Lan nói.
Bên cạnh trường học, BS cũng đề nghị siết chặt quản lý bếp ăn tập thể tại bệnh viện do mỗi ngày phục vụ hàng ngàn bệnh nhân và nhân viên y tế.
Ngoài ra, BS Lan cảnh báo tình trạng người dân mua tràn lan thực phẩm chức năng, sản phẩm bổ sung dinh dưỡng qua mạng. Theo bà, luật sửa đổi cần tăng cường tiền kiểm, hậu kiểm đối với thực phẩm chức năng, phụ gia, sản phẩm dinh dưỡng y học và siết quản lý thực phẩm bán online để bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Siết mạnh chế tài thực phẩm bẩn, xác lập cơ chế một đầu mối quản lý
Luật sư Lê Kiên Lương, Công ty Luật Thiên Hương, Đoàn Luật sư TP.HCM, cho rằng dù pháp luật về an toàn thực phẩm đã có nhiều bước tiến nhưng tính răn đe của hệ thống chế tài hiện nay vẫn chưa tương xứng với mức độ nguy hiểm của hành vi vi phạm.
Theo ông, mức xử phạt hành chính hiện chủ yếu tối đa 100 triệu đồng với cá nhân và 200 triệu đồng với tổ chức, dù một số trường hợp có thể bị phạt gấp nhiều lần giá trị hàng hóa vi phạm. Tuy nhiên, thực tế nhiều đường dây sản xuất thực phẩm giả, kinh doanh thực phẩm bẩn thu lợi hàng chục, thậm chí hàng trăm tỉ đồng nên mức phạt này chưa đủ sức ngăn chặn.
“Trong môi trường online, livestream và mạng xã hội, lợi nhuận thu được rất lớn, còn mức phạt đôi khi chỉ vài chục triệu đồng nên nhiều đối tượng xem đây như “chi phí kinh doanh”” – ông Lương nói.
Về xử lý hình sự, Điều 317 Bộ luật Hình sự quy định mức phạt rất nghiêm khắc nhưng số vụ bị khởi tố vẫn còn ít. Nguyên nhân lớn nằm ở khó khăn trong việc chứng minh yếu tố “biết rõ” thực phẩm không an toàn nhưng vẫn cố tình đưa ra thị trường.
Nhiều vụ việc liên quan thịt heo bệnh hay thực phẩm kém chất lượng gây tranh cãi vì khó chứng minh nhận thức chủ quan của người vi phạm. Trong khi đó, nhiều loại thực phẩm độc hại lại gây ảnh hưởng âm thầm, lâu dài nên khó xác định hậu quả tức thời để xử lý hình sự.
Từ thực tế này, luật sư Lương cho rằng Luật An toàn thực phẩm sửa đổi cần thay đổi tư duy quản lý theo hướng hiện đại hơn, không chỉ phạt tiền mà phải đánh trực tiếp vào lợi ích bất hợp pháp của đối tượng vi phạm như truy thu toàn bộ lợi nhuận, đình chỉ hoạt động dài hạn, cấm kinh doanh vĩnh viễn hoặc công khai thông tin vi phạm.
“Cần sớm khắc phục các khoảng trống pháp lý về quản lý thực phẩm online, truy xuất nguồn gốc điện tử và hậu kiểm theo nguyên tắc quản lý rủi ro. Đồng thời cần xác lập cơ chế một đầu mối quản lý an toàn thực phẩm, tăng trách nhiệm liên đới của sàn thương mại điện tử, nền tảng quảng cáo, KOL, KOC nếu tiếp tay cho thực phẩm vi phạm lưu thông trên thị trường” - ông Lương đề xuất.
Nhà báo ĐINH ĐỨC THỌ, Phó Tổng Biên tập Báo Pháp Luật TP.HCM:
Chặn thực phẩm bẩn từ tư duy quản lý mới
Tọa đàm Góp ý sửa đổi Luật An toàn thực phẩm: Chặn thực phẩm bẩn từ gốc do Báo Pháp Luật TP.HCM tổ chức đã ghi nhận nhiều ý kiến tâm huyết, thực tiễn và có giá trị cho quá trình sửa đổi Luật An toàn thực phẩm thời gian tới. Ban Tổ chức trân trọng cảm ơn và nghiêm túc tiếp thu toàn bộ ý kiến từ các đại biểu, chuyên gia, cơ quan quản lý, hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp tham dự chương trình.
Thông điệp xuyên suốt tọa đàm là không thể tiếp tục tư duy “chạy theo xử lý” khi thực phẩm bẩn đã ra thị trường mà phải chuyển mạnh sang phòng ngừa rủi ro, kiểm soát từ gốc. Muốn bảo vệ sức khỏe người dân, cần quản lý chặt toàn bộ chuỗi từ vùng nguyên liệu, chăn nuôi, giết mổ, chế biến, vận chuyển đến lưu thông và tiêu dùng.
Nhiều ý kiến tại tọa đàm cũng chỉ ra những khoảng trống trong cơ chế quản lý, phân công trách nhiệm và tổ chức thực thi pháp luật hiện nay. Đại diện các cơ quan quản lý nhấn mạnh yêu cầu tăng liên kết giữa các khâu trong chuỗi thực phẩm, kiểm soát chặt từ đầu nguồn và chuyển mạnh sang quản lý theo mức độ rủi ro thay vì dàn trải, hình thức.
Các chuyên gia và doanh nghiệp đồng thời đề xuất đẩy mạnh truy xuất nguồn gốc, ứng dụng công nghệ số, tăng hiệu quả hậu kiểm và hoàn thiện cơ chế kiểm soát thực phẩm kinh doanh trên môi trường online. Nhiều doanh nghiệp cũng chia sẻ áp lực duy trì tiêu chuẩn an toàn, cạnh tranh với hàng hóa kém chất lượng và mong muốn có chính sách bảo vệ đơn vị làm ăn nghiêm túc.
Ban Tổ chức kỳ vọng những ý kiến, kiến nghị từ thực tiễn tại tọa đàm sẽ tiếp tục được lan tỏa, góp phần hỗ trợ Quốc hội, Chính phủ và các bộ ngành hoàn thiện Luật An toàn thực phẩm theo hướng khả thi, hiệu quả và sát thực tế hơn.
Ông ĐỖ QUANG TIẾN, Phó Giám đốc Phòng Quản lý chất lượng Saigon Co.op:
Gỡ chồng chéo để dễ truy xuất thực phẩm
Doanh nghiệp hiện gặp nhiều khó khăn do các quy định pháp luật về an toàn thực phẩm còn chồng chéo, thiếu đồng bộ. Một hoạt động kinh doanh thực phẩm nhưng phải đồng thời tuân thủ nhiều quy định từ Luật An toàn thực phẩm, Luật Chất lượng sản phẩm hàng hóa, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cùng các quy định chuyên ngành khác. Điều này khiến nhiều doanh nghiệp nhỏ lúng túng trong quá trình thực hiện.
Quy định về truy xuất nguồn gốc và ghi nhãn hàng hóa hiện cũng chưa thống nhất giữa các nghị định, khiến doanh nghiệp phải liên tục điều chỉnh hồ sơ, bao bì, làm tăng chi phí vận hành. Ngoài ra, năng lực truy xuất nguồn gốc giữa các địa phương và doanh nghiệp còn không đồng đều; dữ liệu giữa các khâu sản xuất, vận chuyển, phân phối và bán lẻ chưa được liên thông.
Từ thực tế đó, Saigon Co.op kiến nghị Luật An toàn thực phẩm sửa đổi cần chuẩn hóa các quy định về truy xuất nguồn gốc, ghi nhãn và xây dựng hệ thống dữ liệu liên thông toàn chuỗi nhằm tăng hiệu quả kiểm soát chất lượng, giảm chi phí cho doanh nghiệp và nâng cao tính minh bạch của thị trường.
Ông TRƯƠNG HẢI HƯNG, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Việt Nam Kỹ nghệ Súc sản (Vissan):
Siết truy xuất để chặn thịt bẩn
Lĩnh vực chế biến thực phẩm từ thịt, đặc biệt thịt heo, luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro về an toàn thực phẩm do đây là nguồn thực phẩm được hơn 60% người Việt sử dụng hằng ngày. Vì vậy, điều kiện tiên quyết để chặn thực phẩm bẩn từ gốc là phải kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng và bảo đảm truy xuất nguồn gốc xuyên suốt.
Việc truy xuất nguồn gốc cần được thực hiện đồng bộ từ trang trại, giết mổ, chế biến đến phân phối. Muốn làm được điều này cần đẩy mạnh số hóa chuỗi cung ứng để minh bạch thông tin, hỗ trợ kiểm soát chất lượng và hạn chế gian lận thương mại.
Luật An toàn thực phẩm sửa đổi cần siết chặt quản lý các điểm giết mổ nhỏ lẻ, nguyên liệu không rõ nguồn gốc; đồng thời tăng chế tài xử phạt đủ sức răn đe để tạo môi trường cạnh tranh công bằng cho các doanh nghiệp làm ăn nghiêm túc, đầu tư bài bản cho an toàn thực phẩm.
Ông PHAN ANH DŨNG, Giám đốc Công ty TNHH Sản xuất – Thương mại và Dịch vụ Phan Anh Dũng:
Muốn thực phẩm sạch, phải giữ từ gốc
Ví dụ trong trồng trọt khoai lang, vì lợi nhuận, một số nông dân có thể sử dụng thuốc kích thích tăng trưởng để khoai phát triển nhanh, dù thông thường phải mất 4-5 tháng mới đạt đủ độ ngon và hàm lượng tinh bột. Thậm chí có trường hợp chỉ sau khoảng 3 tháng trồng đã thu hoạch đưa ra thị trường.
Thực tế trên cho thấy khó khăn lớn hiện nay là kiểm soát chất lượng ngay từ vùng trồng. Muốn có sản phẩm sạch, doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ kinh doanh phải đồng hành trực tiếp cùng nông dân để kiểm soát việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, phân bón và quy trình canh tác.
Chẳng hạn vào mùa mưa, giá xà lách có thể tăng đột biến lên 15.000-20.000 đồng/kg nên một số nông dân có thể phun thuốc rồi thu hoạch rất nhanh để bán ra thị trường. Vì vậy, luật sửa đổi cần chú trọng siết quản lý từ gốc, tăng kiểm soát tại vùng sản xuất và xây dựng cơ chế liên kết chặt giữa doanh nghiệp với nông dân nhằm bảo đảm thực phẩm an toàn cho người tiêu dùng.
