Thời gian qua, nhiều vụ vi phạm nghiêm trọng về an toàn thực phẩm (ATTP) bị lực lượng chức năng phanh phui, khiến người tiêu dùng không khỏi hoang mang. Thực tế cho thấy các vụ vi phạm hiện có mức độ tinh vi, thủ đoạn ngày càng phức tạp.
“Đi chợ hay mua hàng online đều lo”
Ngày 26-5, Cơ quan CSĐT Công an TP Đồng Nai vừa bắt tạm giam đối với LVC, NDD (cùng ngụ xã Thống Nhất) và LMP để điều tra về tội vi phạm quy định về ATTP.
Trước đó, ông NĐD mua 152 kg thịt heo của một người tên C (xã Thống Nhất) với giá 30.000 đồng/kg. Toàn bộ số heo không có giấy kiểm dịch, trong đó có con heo đã chết trước khi giết mổ, nghi nhiễm bệnh. Sau đó, ông D mang về để chế biến thịt heo quay bán cho người tiêu dùng.
Mở rộng điều tra, công an kiểm tra khu vực nhà của các bị can trên và thu giữ 28 con heo sống nghi vấn bị bệnh, một con heo chết có biểu hiện bị bệnh và hàng tấn thịt heo khác để tủ đông lạnh và các khu vực khác. Tất cả số thịt heo trên đều không có giấy kiểm dịch, không có giấy tờ chứng minh nguồn gốc.
Trước đó, trong tháng 5, Công an phường Thủ Dầu Một, TP.HCM cũng đã đồng loạt ra quân kiểm tra đột xuất 13 cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống trên địa bàn, gồm sáu công ty và bảy hộ kinh doanh.
Qua kiểm tra, lực lượng chức năng phát hiện 11 cơ sở vi phạm nghiêm trọng các quy định về vệ sinh ATTP và đã phối hợp các ban ngành liên quan xử lý theo quy định. Nhiều loại thịt, hải sản và thực phẩm đông lạnh được lưu trữ trong các tủ cấp đông đóng tuyết dày, hoen gỉ, không có nhãn mác hoặc thông tin nguồn gốc, xuất xứ…
Trước đó từng có nhiều vụ vi phạm vệ sinh ATTP nghiêm trọng trên cả nước đã bị xử lý.
Chị Huỳnh Thị Vân Anh (ngụ TP.HCM) cho biết liên tiếp các vụ ngộ độc thực phẩm, thực phẩm bẩn, hàng giả, quảng cáo sai sự thật bị phát hiện khiến bản thân chị rất hoang mang. Đi chợ hay mua đồ ăn online giờ cũng thấy lo vì khó biết nguồn gốc thật sự ra sao.
“Nhiều sản phẩm quảng cáo trên mạng nói rất hay, cam kết chất lượng nhưng khi kiểm tra lại không đúng như giới thiệu. Đặc biệt, thực phẩm bán qua livestream, mạng xã hội ngày càng nhiều nhưng rất khó kiểm chứng. Người tiêu dùng như chúng tôi chỉ mong cơ quan chức năng siết chặt quản lý để bảo vệ sức khỏe và quyền lợi của người dân” - chị Vân Anh nói.
Trước thực trạng thực phẩm bẩn, hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc len lỏi, chị Huỳnh Như (ngụ TP.HCM) buộc phải tự bảo vệ mình bằng cách ưu tiên mua ở siêu thị, cửa hàng uy tín, chọn thực phẩm hữu cơ và quét mã QR để truy xuất nguồn gốc.
“Tuy nhiên, nhiều mã QR chỉ cung cấp thông tin sơ sài, khó kiểm chứng thật giả. Người tiêu dùng như tôi đang cố cẩn trọng từng bữa ăn nhưng vẫn thiếu một công cụ xác thực minh bạch, đáng tin cậy để yên tâm lựa chọn thực phẩm an toàn” - chị Như chia sẻ.
Vì sao xử phạt nhiều nhưng thực phẩm bẩn vẫn tái diễn?
Theo PGS-TS Phạm Khánh Phong Lan, Giám đốc Sở ATTP TP.HCM, công tác quản lý ATTP hiện nay vẫn tồn tại tình trạng chồng chéo, khiến việc kiểm soát ATTP từ gốc còn nhiều lỗ hổng.
Ảnh: THẢO PHƯƠNG
Bà Lan cho biết trước đây, công tác quản lý được phân theo chiều ngang, tức ngành nông nghiệp phụ trách sản xuất, ngành công thương quản lý lưu thông, còn ngành y tế xử lý ngộ độc thực phẩm. Cách quản lý này dẫn đến tình trạng cắt khúc, trách nhiệm chồng lấn giữa các đơn vị.
Dù Luật ATTP năm 2010 đã chuyển sang mô hình quản lý theo chiều dọc, nghĩa là mỗi ngành chịu trách nhiệm toàn bộ chuỗi đối với từng nhóm sản phẩm nhưng trên thực tế sự chồng chéo vẫn chưa được khắc phục triệt để, đặc biệt ở những vụ việc phức tạp liên quan nhiều khâu và nhiều địa bàn.
Luật sư Lê Kiên Lương, Đoàn Luật sư TP.HCM, cho rằng tình trạng vi phạm ATTP kéo dài và ngày càng tinh vi cho thấy hệ thống pháp luật hiện nay vẫn tồn tại nhiều điểm cần hoàn thiện, khắc phục trong lần sửa đổi Luật ATTP sắp tới.
Theo ông Lương, bất cập lớn nhất là sự chồng chéo, phân mảnh trách nhiệm giữa các bộ, ngành. Hiện công tác quản lý được giao cho ba bộ gồm Bộ Y tế, Bộ NN&MT và Bộ Công Thương theo từng nhóm sản phẩm, từng công đoạn.
Về lý thuyết, cách phân công này giúp chuyên môn hóa quản lý nhưng trên thực tế, một sản phẩm đi qua nhiều khâu từ sản xuất, chế biến đến lưu thông, bán lẻ khiến trách nhiệm bị “chia nhỏ”, khó xác định cơ quan chịu trách nhiệm cuối cùng khi xảy ra sự cố.
Luật sư Lương cho biết Việt Nam đã có những mô hình đáng tham khảo như Ban quản lý ATTP tại Đà Nẵng hay Sở ATTP TP.HCM. Điều này cho thấy mô hình “một đầu mối” không còn là ý tưởng mà đã có thực tiễn để nghiên cứu, hoàn thiện và thể chế hóa.
“Việc sửa Luật ATTP cần theo hướng thống nhất đầu mối quản lý, tăng cường hậu kiểm thực chất và nâng mạnh chế tài, xử lý, bao gồm thu hồi sản phẩm, đình chỉ hoạt động, công khai vi phạm và truy cứu trách nhiệm hình sự khi cần thiết, nhằm bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng hiệu quả hơn” - luật sư Lương cho biết.
Tọa đàm “Góp ý sửa đổi Luật An toàn thực phẩm: Chặn thực phẩm bẩn từ gốc”
Hôm nay, báo Pháp Luật TP.HCM tổ chức tọa đàm với chủ đề “Góp ý sửa đổi Luật ATTP: Chặn thực phẩm bẩn từ gốc”.
Tọa đàm có sự tham dự của đại diện cơ quan quản lý nhà nước, đại biểu Quốc hội, chuyên gia pháp lý, giới khoa học, hiệp hội ngành hàng, doanh nghiệp sản xuất - phân phối thực phẩm cùng các đơn vị trực tiếp tham gia chuỗi cung ứng từ sản xuất, chăn nuôi, chế biến đến lưu thông.
Trong bối cảnh vấn đề ATTP tiếp tục là mối quan tâm lớn của xã hội, khi các vụ việc liên quan đến thực phẩm không rõ nguồn gốc, hàng giả, thực phẩm kém chất lượng, vi phạm quy trình sản xuất - kinh doanh vẫn diễn biến phức tạp, báo Pháp Luật TP.HCM tổ chức tọa đàm “Góp ý sửa đổi Luật ATTP: Chặn thực phẩm bẩn từ gốc” nhằm tạo diễn đàn trao đổi, phản biện và hiến kế chính sách cho quá trình sửa đổi Luật ATTP.
Bà TRẦN ÁI HUYỀN, Trưởng phòng Quản lý chất lượng CPV Food Bình Phước, C.P. Việt Nam:
Người dân quét mã QR truy xuất nguồn gốc thực phẩm C.P.
Doanh nghiệp định hướng phát triển bền vững và minh bạch bằng việc xây dựng chuỗi sản xuất khép kín từ thức ăn chăn nuôi, con giống, trang trại, giết mổ, chế biến đến phân phối sản phẩm ra thị trường. Toàn bộ hệ thống được đầu tư và kiểm soát đồng bộ ngay từ đầu nhằm bảo đảm khả năng truy xuất xuyên suốt theo mô hình “Feed - Farm - Food”.
Các sản phẩm của CPV Food Bình Phước khi đến tay người tiêu dùng đều được tích hợp mã QR trên bao bì để truy xuất nguồn gốc. Người dân chỉ cần quét mã là có thể kiểm tra nhanh các thông tin như nguồn gốc, xuất xứ, trang trại chăn nuôi, nhà máy sản xuất, ngày sản xuất và thông tin phân phối. Điều này giúp tăng tính minh bạch và tạo niềm tin cho người tiêu dùng.
Tại tổ hợp CPV Food, ATTP không chỉ là tiêu chuẩn mà còn là cam kết xuyên suốt toàn bộ chuỗi sản xuất tích hợp “Feed (thức ăn chăn nuôi) - Farm (trang trại) - Food (thực phẩm)”, đưa thực phẩm an toàn từ trang trại đến bếp nhà. Từ nhà máy thức ăn chăn nuôi, con giống, trang trại, giết mổ, chế biến đến phân phối đều được kiểm soát nghiêm ngặt nhằm tạo ra sản phẩm đạt tiêu chuẩn xuất khẩu và an toàn cho người tiêu dùng trong và ngoài nước.
Ngay từ khâu chăn nuôi, các trang trại của C.P. đã tuân thủ chặt chẽ quy định an toàn dịch bệnh theo Luật Thú y. Toàn bộ đàn gà trước khi đưa vào giết mổ đều được cơ quan thú y có thẩm quyền kiểm tra, giám sát đối với cả sản phẩm tiêu thụ trong nước lẫn xuất khẩu.
Nhà máy giết mổ vận hành theo tiêu chuẩn Halal với quy trình kiểm soát nghiêm ngặt, tuyệt đối không đưa gà chết vào sản xuất và luôn có cán bộ Halal giám sát độc lập. Sau công đoạn moi lòng, toàn bộ thân thịt và nội tạng tiếp tục được kiểm tra kỹ dưới sự giám sát của cơ quan thú y để bảo đảm chỉ những sản phẩm đạt yêu cầu mới được chuyển sang các công đoạn tiếp theo.
Một trong những công đoạn quan trọng trong kiểm soát chất lượng là hệ thống làm lạnh Combine Air Chill hiện đại, giúp nhanh chóng đưa nhiệt độ sản phẩm xuống dưới 4 độ C nhằm kiểm soát vi sinh và bảo đảm ATTP. Song song đó, hệ thống pha lóc tự động hóa giúp hạn chế tối đa việc tiếp xúc trực tiếp bằng tay người, duy trì nhiệt độ tiêu chuẩn và giảm nguy cơ nhiễm vi sinh.
Từ chế biến, đóng gói, nhập kho đến vận chuyển và phân phối, toàn bộ quy trình đều được kiểm soát theo nguyên tắc “ba an toàn”: An toàn cho người tiêu dùng, an toàn trong chuỗi sản xuất và an toàn từ nguồn nguyên liệu, nhà cung cấp đạt chuẩn.
Sự kết hợp đồng bộ giữa công nghệ hiện đại, hệ thống kiểm soát chặt chẽ và khả năng truy xuất minh bạch là nền tảng giúp sản phẩm CPV Food đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường xuất khẩu, đồng thời mang lại sự an tâm và tin tưởng cho người tiêu dùng Việt Nam.
Siết quản lý thực phẩm online
PGS-TS Phạm Khánh Phong Lan (ảnh), Giám đốc Sở An toàn thực phẩm (ATTP) TP.HCM, cho rằng thời kỳ tự cấp tự túc đã không còn nên bất kỳ sản phẩm nào đưa ra thị trường tiêu thụ cũng phải thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ như nhau. Theo đó, tổ chức, cá nhân kinh doanh phải đóng thuế khi có thu nhập, đồng thời thực hiện công bố hoặc tự công bố sản phẩm, đáp ứng các tiêu chí về vệ sinh ATTP, chỉ số an toàn và quy trình sản xuất theo quy định.
Bà Lan nhấn mạnh việc kinh doanh qua online hay qua các kênh truyền thống như chợ, cửa hàng, siêu thị đều phải tuân thủ đầy đủ điều kiện của một sản phẩm lưu thông hợp pháp trên thị trường.
Tuy nhiên, với các sản phẩm “nhà làm” và bán qua mạng, công tác phát hiện và xử lý vi phạm hiện gặp nhiều khó khăn, phức tạp hơn. Người tiêu dùng mua hàng online thường mang tâm lý “năm ăn năm thua”, nếu xảy ra sự cố cũng khó tìm nơi khiếu nại vì nhiều website, tài khoản bán hàng xuất hiện rồi nhanh chóng biến mất. Ngoài ra, rủi ro còn đến từ cả hai phía khi có tình trạng lừa đảo hoặc “bom hàng”.
Theo bà Lan, Quốc hội đã thông qua Luật Thương mại điện tử với nhiều quy định mới nhằm tăng cường quản lý hoạt động kinh doanh online, song để luật đi vào thực tế vẫn cần thêm thời gian. Dù vậy, nguyên tắc chung là mọi sản phẩm thực phẩm đều phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn theo quy định, không thể vì bán online hay mang danh “nhà làm” mà được miễn trừ. Khi phát hiện vi phạm, cơ quan chức năng sẽ xử lý như các trường hợp thông thường, không có ngoại lệ.
Bà Lan cũng cho biết thời gian tới sẽ không còn tình trạng người bán vô danh trên môi trường mạng. Người bán phải được định danh rõ ràng và chịu trách nhiệm đối với hoạt động kinh doanh của mình, tương tự quy định về tài khoản mạng xã hội chính danh.
Bên cạnh đó, sản phẩm lưu hành trên thị trường phải khai báo đầy đủ hồ sơ, giấy tờ. Đối với thực phẩm thông thường, cá nhân và doanh nghiệp vẫn được tự công bố sản phẩm, đồng thời các hồ sơ này sẽ được cơ quan chức năng công khai trên mạng để người dân nhận diện sản phẩm hợp pháp. Theo bà Lan, muốn mua bán thì trước hết sản phẩm phải hợp pháp và thông tin phải minh bạch, không thể chỉ gắn mác “nhà làm” hay bán trên mạng là đủ.
Cuối cùng, bà cho rằng cơ quan quản lý cần tăng cường lực lượng hậu kiểm và thanh tra để kịp thời phát hiện, xử lý vi phạm, góp phần minh bạch thị trường và bảo đảm công bằng với những hộ kinh doanh truyền thống vốn phải chịu nhiều chi phí mặt bằng, nhân công cũng như trách nhiệm pháp lý.
Bà Lan cho rằng nguy cơ mất ATTP từ thương mại điện tử và các sản phẩm chỉ mang danh “nhà làm” hiện cao hơn so với hình thức mua bán truyền thống.
.....................
Luật sư NGUYỄN TRẦN CẨM GIANG, Đoàn Luật sư TP.HCM:
Luật An toàn thực phẩm sửa đổi cần chú trọng môi trường số
Hạn chế lớn của Luật ATTP hiện hành là được xây dựng trong bối cảnh hoạt động kinh doanh thực phẩm chủ yếu diễn ra tại chợ, siêu thị và cửa hàng truyền thống, trong khi thực tế hiện nay đã chuyển mạnh sang môi trường số như Facebook, TikTok, livestream và sàn thương mại điện tử.
Luật hiện nay mới chỉ quy định các nghĩa vụ chung của tổ chức, cá nhân kinh doanh thực phẩm như bảo đảm an toàn, kiểm soát nguồn gốc hay thu hồi sản phẩm vi phạm nhưng chưa có cơ chế chuyên biệt để quản lý kinh doanh thực phẩm trên không gian mạng. Việc dự thảo luật sửa đổi, bổ sung quy định riêng cho hoạt động kinh doanh thực phẩm qua thương mại điện tử cho thấy cơ quan soạn thảo cũng đã nhìn nhận rõ khoảng trống pháp lý này.
Các nền tảng hiện chưa bị buộc phải đối chiếu xem sản phẩm đã được công bố, đăng ký lưu hành hay chưa, giấy chứng nhận ATTP còn hiệu lực không hoặc người bán có đúng là chủ thể đứng tên hồ sơ sản phẩm hay không. Ngoài ra, nhiều thông tin quan trọng như số lô, hạn sử dụng, ngày sản xuất cũng chưa bắt buộc hiển thị đầy đủ trên môi trường online, gây khó khăn cho truy xuất và thu hồi khi xảy ra sự cố.
Một vấn đề đáng lo ngại khác là tình trạng quảng cáo sai sự thật qua livestream của KOL, KOC, làm gia tăng nguy cơ tiêu thụ thực phẩm kém chất lượng. Dù Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đã bước đầu quy định trách nhiệm của người có ảnh hưởng, việc truy cứu trách nhiệm trên thực tế vẫn khó khăn do chưa xác định rõ trách nhiệm giữa người bán, người quảng cáo và nền tảng. Trong khi đó, mức xử phạt hiện nay còn thấp so với doanh thu lớn từ livestream bán hàng nên chưa đủ sức răn đe.
Luật sửa đổi cần tập trung vào bốn hướng gồm xác định rõ kinh doanh thực phẩm trên không gian mạng; bắt buộc công khai dữ liệu ATTP; ràng buộc trách nhiệm của người bán, nền tảng và người quảng cáo; đồng thời xây dựng cơ chế kết nối dữ liệu giữa thương mại điện tử với hệ thống công bố, kiểm nghiệm và truy xuất nguồn gốc.
