Ngày 29-5, tại tọa đàm “Góp ý sửa đổi Luật An toàn thực phẩm: Chặn thực phẩm bẩn từ gốc” do Báo Pháp Luật TP.HCM tổ chức, luật sư Lê Kiên Lương, Đoàn Luật sư TP.HCM, cho rằng dù pháp luật về an toàn thực phẩm đã có nhiều bước tiến nhưng tính răn đe của hệ thống chế tài hiện nay vẫn chưa tương xứng với mức độ nguy hiểm của hành vi vi phạm.
Theo ông, mức xử phạt hành chính hiện chủ yếu tối đa 100 triệu đồng với cá nhân và 200 triệu đồng với tổ chức, dù một số trường hợp có thể bị phạt gấp nhiều lần giá trị hàng hóa vi phạm. Tuy nhiên, thực tế nhiều đường dây sản xuất thực phẩm giả, kinh doanh thực phẩm bẩn thu lợi hàng chục, thậm chí hàng trăm tỉ đồng nên mức phạt này chưa đủ sức ngăn chặn.
“Trong môi trường online, livestream và mạng xã hội, lợi nhuận thu được rất lớn, còn mức phạt đôi khi chỉ vài chục triệu đồng nên nhiều đối tượng xem đây như “chi phí kinh doanh”" – ông Lương nói.
Về xử lý hình sự, Điều 317 Bộ luật Hình sự về Tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm quy định mức phạt rất nghiêm khắc nhưng số vụ bị khởi tố vẫn còn ít. Nguyên nhân lớn nằm ở khó khăn trong việc chứng minh yếu tố “biết rõ” thực phẩm không an toàn nhưng vẫn cố tình đưa ra thị trường.
Nhiều vụ việc liên quan thịt heo bệnh hay thực phẩm kém chất lượng gây tranh cãi vì khó chứng minh nhận thức chủ quan của người vi phạm. Trong khi đó, nhiều loại thực phẩm độc hại lại gây ảnh hưởng âm thầm, lâu dài nên khó xác định hậu quả tức thời để xử lý hình sự.
Từ thực tế này, ông Lương cho rằng Luật An toàn thực phẩm sửa đổi cần thay đổi tư duy quản lý theo hướng hiện đại hơn, không chỉ phạt tiền mà phải đánh trực tiếp vào lợi ích bất hợp pháp của đối tượng vi phạm như truy thu toàn bộ lợi nhuận, đình chỉ hoạt động dài hạn, cấm kinh doanh vĩnh viễn hoặc công khai thông tin vi phạm.
Luật sư Lương cũng nhấn mạnh quản lý an toàn thực phẩm cần chuyển mạnh từ tư duy “xử lý hậu quả” sang “phòng ngừa theo nguy cơ”, phù hợp xu hướng quản lý hiện đại và yêu cầu thực tiễn hiện nay.
Theo ông, dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi đang đi đúng hướng khi lần đầu tiên xây dựng cơ chế quản lý theo nhóm nguy cơ cao, trung bình và thấp. Những nhóm thực phẩm nguy cơ cao như thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm cho trẻ em, sản phẩm dùng cho chế độ ăn đặc biệt cần được kiểm soát chặt về điều kiện lưu hành, quảng cáo, truy xuất nguồn gốc và hậu kiểm.
Ông Lương đề xuất bắt buộc định danh đầy đủ đối với hoạt động kinh doanh thực phẩm trên môi trường số nhằm hạn chế tình trạng bán hàng ẩn danh. Người bán phải gắn với thông tin định danh, tài khoản thanh toán và địa chỉ kinh doanh cụ thể để thuận lợi truy xuất và xử lý vi phạm.
Bên cạnh đó, truy xuất nguồn gốc điện tử cần trở thành nghĩa vụ bắt buộc trong toàn bộ chuỗi kinh doanh, nhất là với thực phẩm bán online và nhóm nguy cơ cao. Hệ thống truy xuất cần thể hiện đầy đủ nơi sản xuất, số lô, hạn sử dụng, đơn vị phân phối và kênh lưu thông.
Luật sư Lương cũng đề nghị siết chặt trách nhiệm pháp lý đối với quảng cáo thực phẩm qua livestream, KOL, KOC và nền tảng số. Các trường hợp quảng cáo sai sự thật hoặc tái phạm nhiều lần cần bị xử lý nghiêm như đình chỉ hoạt động, buộc nộp lại toàn bộ lợi nhuận bất hợp pháp hoặc cấm quảng cáo trong thời hạn nhất định.
“Cần sớm khắc phục các khoảng trống pháp lý về quản lý thực phẩm online, truy xuất nguồn gốc điện tử và hậu kiểm theo nguyên tắc quản lý rủi ro. Đồng thời cần xác lập cơ chế một đầu mối quản lý an toàn thực phẩm, tăng trách nhiệm liên đới của sàn thương mại điện tử, nền tảng quảng cáo, KOL, KOC nếu tiếp tay cho thực phẩm vi phạm lưu thông trên thị trường” - ông Lương đề xuất.
