Hôm qua (8-5), Thường trực HĐND TP.HCM phối hợp với Trường ĐH Luật TP.HCM đã tổ chức Hội thảo khoa học “Luật Đô thị đặc biệt - đột phá thể chế cho TP.HCM”.
Tại hội thảo, các ý kiến nêu ra đều tập trung vào đề xuất cụ thể về phân cấp, phân quyền thực chất cho chính quyền đô thị đặc biệt. Đáng chú ý, theo các chuyên gia, với một đô thị đặc biệt như TP.HCM thì cần được trao quyền tự chủ về tài chính, quy hoạch và tổ chức bộ máy... để TP chủ động phát triển, thay vì phụ thuộc cơ chế “xin-cho”.
Luật phải giải quyết tất cả vấn đề bằng cơ chế
Nêu ý kiến, TS Nguyễn Thị Thiện Trí, ĐH Luật TP.HCM, cho rằng Luật Đô thị đặc biệt phải là luật gọn nhẹ và đặc biệt phải là luật cơ chế. Theo đó, tất cả vấn đề tại đô thị đặc biệt sẽ được giải quyết nhưng không phải thông qua các quy định cụ thể mà bằng các cơ chế.
Về nguyên tắc phân định thẩm quyền, TS Trí cho rằng luật cần kết hợp mô hình phân quyền từ trên xuống và từ dưới lên. Luật cần xác định rõ các lĩnh vực thuộc thẩm quyền Trung ương, còn lại thì trao quyền chủ động cho TP. “Những gì không thuộc các lĩnh vực then chốt như tài khóa vĩ mô, an ninh - quốc phòng, đối ngoại, quyền con người, vấn đề tố tụng, hoặc đất đai thì nên giao địa phương quyết định” - TS Trí nói.
Đáng chú ý, TS Trí đề xuất chỉ áp dụng mô hình phân quyền trực tiếp từ Quốc hội, thay vì thông qua mô hình phân cấp từ Chính phủ, bộ ngành, nhằm giải quyết triệt để các điểm nghẽn, rào cản thể chế, đồng thời không lo ngại xuất hiện những tình huống mới mà địa phương phải xin thêm…
Ông Mai Hữu Quyết, Bí thư Đảng ủy phường Thủ Đức, cho rằng để phường, xã tại một đô thị đặc biệt như TP.HCM phát triển đột phá thì cần thiết phải có các cơ chế nhằm tạo chủ động và các mô hình mới cần được luật hóa trong Luật Đô thị đặc biệt.
Ông Quyết đề xuất TP cần được trao quyền chủ động quy định về tổ chức bộ máy và biên chế đối với cấp phường, xã, dựa trên khung quy định của Trung ương.
Hiện nay, Trung ương quy định TP.HCM đặc thù số lượng cơ quan cấp phòng hoặc đối với phường, xã là từ bốn đến bảy phòng. TP.HCM sẽ căn cứ vào đặc thù của từng địa phương để quyết định phường, xã nào được bố trí bốn, năm hoặc sáu phòng. Tương tự đối với số lượng công chức, ông Quyết đề nghị Trung ương chỉ cần quy định mức bình quân số công chức cho TP cao hơn các địa phương khác. Dựa trên mức đó, TP.HCM được quyền chủ động quy định số lượng biên chế công chức của từng phường, xã…
“Việc giao quyền phải thực chất, phân cấp triệt để và gắn liền với việc phân định trách nhiệm rõ ràng theo đúng phương châm địa phương biết, địa phương làm và địa phương chịu trách nhiệm” - ông Quyết nói.
Ông Quyết đề xuất phân cấp mạnh mẽ các lĩnh vực như đầu tư công, hạ tầng kỹ thuật, quản lý ngân sách, quy hoạch đô thị, xây dựng môi trường, thu hút đầu tư, phát triển kinh tế, quản lý dân cư và các dịch vụ công.
Bí thư Đảng ủy phường Thủ Đức còn đề xuất bổ sung quy định thành lập các đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt trong Luật Đô thị đặc biệt, tương tự Luật Thủ đô. Việc này nhằm cụ thể hóa vai trò, vị trí trung tâm kinh tế - tài chính của TP.HCM, tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc hình thành các khu vực đô thị chức năng và động lực phát triển mới cho TP theo quy hoạch tổng thể đang được xây dựng...
Ông dẫn chứng những khu vực đủ điều kiện thành lập các đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt như khu vực Bình Dương cũ, phường Sài Gòn, An Khánh, TP Thủ Đức cũ hay cảng Cái Mép…
Trao quyền đi kèm với thiết kế “vùng an toàn trách nhiệm”
Ở góc độ doanh nghiệp, ông Đinh Hồng Kỳ, Chủ tịch Hiệp hội Xây dựng và vật liệu xây dựng TP.HCM (SACA), cho rằng điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không phải thiếu vốn hay động lực mà là thiếu cơ chế để quyết định nhanh, thời gian cụ thể và ai chịu trách nhiệm khi chậm trễ. Từ đó, ông đề xuất Luật Đô thị đặc biệt TP.HCM cần giải quyết ba vấn đề cốt lõi. Cụ thể, TP cần chuyển mạnh từ quản lý thủ tục sang quản trị bằng dữ liệu và kết quả; trao quyền đi kèm với thiết kế “vùng an toàn trách nhiệm” và bảo vệ cán bộ làm đúng quy trình, minh bạch, không vụ lợi và vì lợi ích chung.
“Điểm mạnh của một siêu đô thị không nằm ở ưu đãi nhiều hơn mà ở thiết chế điều phối đủ mạnh để ra quyết định nhanh và thống nhất. Vì vậy, tôi đề xuất luật cần cho phép hình thành cơ chế điều phối phát triển siêu đô thị TP.HCM, với thẩm quyền thực chất đối với các dự án liên vùng chiến lược với Tây Ninh hay Đồng Nai” - ông Kỳ nêu và nhấn mạnh TP cần được quản trị như một siêu đô thị vùng, không còn là một địa phương riêng lẻ.
Theo ông Lê Minh Đức, Phó ban Pháp chế HĐND TP.HCM, TP hiện chưa có đủ quyền tự chủ về tổ chức bộ máy, nhân sự và biên chế, trong khi quy mô vận hành đã ở mức siêu đô thị. Từ đó, Ban Pháp chế đề xuất sáu nhóm phân quyền trọng tâm gồm tổ chức bộ máy, chính sách nhân tài, tài chính - đầu tư, quy hoạch - đất đai, khoa học công nghệ và quyền lập quy.
TP.HCM cần được chủ động điều chỉnh quy hoạch, sử dụng đất, triển khai các mô hình PPP trong lĩnh vực mới, xây dựng cơ chế bồi thường - tái định cư đặc thù và thử nghiệm các công nghệ, mô hình kinh doanh mới.
PGS-TS Huỳnh Văn Thới, Học viện Hành chính và Quản trị công, nhấn mạnh phải thiết kế phân quyền thực chất trong Luật Đô thị đặc biệt. “Một đạo luật hướng tới phân quyền thực chất trước hết phải giải quyết bài toán minh định thẩm quyền” - PGS-TS Thới nói và cho rằng điều này cần đi theo hướng rõ ràng, tránh tình trạng chia sẻ trách nhiệm nhưng không xác định chủ thể quyết định.
Theo ông, trong các lĩnh vực trọng yếu như quy hoạch đô thị, quản lý đất đai, phát triển hạ tầng hay điều hành tài chính địa phương, TP cần được trao quyền quyết định với phạm vi xác định cụ thể. Khi thẩm quyền đã được xác lập, quyền quyết định cuối cùng phải thuộc về chủ thể được giao quyền, thay vì bị phân tán qua nhiều tầng nấc trung gian.
PGS-TS Thới cho rằng việc quản lý truyền thống đặt nặng tiền kiểm, với nhiều khâu phê duyệt trước khi quyết định được ban hành. Cách làm này có thể phù hợp trong môi trường ổn định nhưng lại bộc lộ hạn chế khi áp dụng vào quản trị đô thị hiện đại, nơi mà thời gian và tính linh hoạt đóng vai trò quyết định. Do đó, việc chuyển dần sang cơ chế hậu kiểm, kết hợp với thanh tra, kiểm toán và giám sát xã hội, cần được xem là một định hướng quan trọng.
Khi trọng tâm kiểm soát chuyển sang giai đoạn sau, chính quyền địa phương có điều kiện phát huy tính chủ động, trong khi hệ thống vẫn duy trì được khả năng kiểm soát cần thiết. Bên cạnh đó, thiết kế cơ chế phân quyền nếu không đi kèm với quy định rõ ràng về nguyên tắc áp dụng và xử lý xung đột pháp luật sẽ dẫn đến khó khăn trong thực tiễn…
Siêu đô thị TP.HCM cần thêm điều kiện để phát triển
Phát biểu tại hội thảo, Ủy viên dự khuyết Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Mạnh Cường nhìn nhận Luật Đô thị đặc biệt có ý nghĩa quan trọng với sự phát triển TP.HCM trong bối cảnh hiện nay.
Ban Thường vụ Thành ủy đã lập tổ biên tập, lập ban chỉ đạo xây dựng dự thảo nghị quyết mới thay thế Nghị quyết 31 và Luật Đô thị đặc biệt để sớm báo cáo các cơ quan trung ương.
TP.HCM tập trung xây dựng Luật Đô thị đặc biệt với áp lực lớn và TP nhận thức được sứ mệnh của mình, nỗ lực tối đa, phối hợp cao nhất với các cơ quan có liên quan để đáp ứng yêu cầu phát triển của TP trong giai đoạn tới. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, TP.HCM cần điều kiện phù hợp hơn để phát huy tối đa tiềm năng, lợi thế và giữ vững vai trò dẫn dắt đầu tàu của TP.
Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, yêu cầu chuyển dịch, chuyển đổi mô hình tăng trưởng, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo cũng đặt ra nhiều yêu cầu, nhiều bài toán mà TP phải đối diện để giải quyết, mở đường để phát triển mạnh mẽ hơn trong thời gian tới.
“Luật Đô thị đặc biệt sẽ xác định rất nhiều yêu cầu, điều kiện để TP tạo lập khung pháp lý thống nhất, đồng bộ và vượt trội, xác định rõ mô hình phát triển TP trong vai trò là siêu đô thị, là đơn vị dẫn dắt, đầu tàu trong phát triển kinh tế - xã hội; tăng phân cấp, phân quyền từ chính quyền cấp TP đến cơ sở. Từ đó khơi thông, huy động và phát huy hiệu quả các nguồn lực, thẩm quyền” - ông Cường chia sẻ.
*****
Ý KIẾN:
Bà NGUYỄN PHƯƠNG THỦY, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp
của Quốc hội:
Xây dựng Luật Đô thị đặc biệt theo tư duy quản trị phát triển
Với quy mô của một đô thị đặc biệt, TP.HCM cần có dư địa phát triển, phát huy tối đa các nội lực, tiềm năng để trở thành đầu tàu, động lực dẫn dắt sự phát triển của cả nước.
Với yêu cầu phát triển của TP trong giai đoạn hiện nay, tôi cho rằng khuôn khổ thể chế từ Nghị quyết 98 và sau đó là Nghị quyết 260 vẫn là chưa đủ. Do vậy, Luật Đô thị đặc biệt cần phải xác định được đúng triết lý lập pháp. Nếu Luật Thủ đô được xây dựng cho một thiết chế chính trị - hành chính đặc biệt duy nhất của quốc gia thì Luật Đô thị đặc biệt phải tiếp cận theo tư duy quản trị phát triển.
Từ thực tiễn phát triển, tôi đề nghị TP.HCM nghiên cứu nội dung dự thảo tập trung vào tự chủ về tổ chức bộ máy, tự chủ về các vấn đề trực tiếp thuộc thẩm quyền quản lý của địa phương. Việc phân quyền này phải gắn liền với năng lực quản lý thực tế, kỷ luật tài khóa, mức độ minh bạch, năng lực dữ liệu số và đặc biệt là khả năng kiểm soát quyền lực.
TP.HCM là một siêu đô thị có bề dày phát triển, đội ngũ cán bộ, công chức có năng lực trình độ tốt, nguồn lực và tiềm năng lớn. Do đó, mức độ phân quyền và tự chủ chắc chắn sẽ phải khác so với các đô thị phát triển trong thời gian ngắn hơn hoặc bộ máy còn mới mẻ.
Về các lĩnh vực ưu tiên phân quyền, TP.HCM cần quan tâm đến nhóm các lĩnh vực đang có nhiều vướng mắc và đang là lợi thế cần tháo gỡ, như quy hoạch phát triển đô thị, quản trị đô thị, quản lý tài chính - ngân sách, các cơ chế về sandbox và đổi mới sáng tạo... Tuy nhiên, các cơ chế đặc biệt này cũng phải bảo đảm tính thống nhất của nền kinh tế quốc gia, nâng cao hiệu quả phát triển chung.
-----
Ông NGUYỄN THANH TÚ, Thứ trưởng Bộ Tư pháp:
Xác định sáu nhóm vấn đề trọng tâm khi xây dựng luật
Việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt cho TP.HCM là nhiệm vụ “vừa gấp, vừa khó, vừa áp lực”, đặc biệt trong bối cảnh thời gian chuẩn bị rất ngắn. TP.HCM có nhiều vấn đề đặc thù, việc thiết kế cơ chế riêng cho TP rất phức tạp. TP.HCM cần bám sát kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước với tinh thần “cả nước vì TP.HCM, TP.HCM vì cả nước”, từ đó xác định rõ tên gọi và phạm vi điều chỉnh của luật là dành riêng cho TP.HCM.
Trung ương đã định hướng sáu nhóm vấn đề trọng tâm cho Luật Đô thị đặc biệt là đột phá về thể chế quản trị và phân quyền; cụ thể hóa các nghị quyết chiến lược của Trung ương; đổi mới quy hoạch; huy động nguồn lực phát triển hạ tầng; tăng cường liên kết vùng và xử lý các điểm nghẽn về giao thông, ngập úng, ô nhiễm môi trường...
Về quy hoạch, TP.HCM cần tiếp cận theo mô hình quy hoạch tổng thể với tầm nhìn 100 năm, thay vì tách rời quy hoạch TP và quy hoạch đô thị như hiện nay. TP cũng cần mở rộng không gian phát triển thông qua liên kết vùng vì diện tích hiện tại chưa đủ dư địa cho một siêu đô thị.
Tuy nhiên, luật phải xác định rõ và đảm bảo giới hạn hiến định, không đụng đến các lĩnh vực thuộc thẩm quyền riêng của Trung ương như quốc phòng, an ninh, đối ngoại, tôn giáo…
Đáng chú ý, trọng tâm lớn nhất của luật phải là phân quyền và trao quyền thực chất cho TP.HCM. Cần trao thêm quyền cho HĐND TP.HCM ban hành văn bản quy phạm pháp luật để chủ động xử lý các vấn đề phát sinh tại địa phương. Dù vậy, việc phân quyền phải đi kèm cơ chế hậu kiểm, giám sát và trách nhiệm giải trình chặt chẽ.
Ngoài ra, trong luật cần lưu ý đến liên kết vùng cũng như nghiên cứu mô hình hội đồng vùng nhằm điều phối các dự án liên kết, cho phép các dự án liên vùng được hưởng cơ chế đặc thù của luật; cơ chế thử nghiệm chính sách, sandbox, đặc thù tài chính và huy động nguồn lực…
Khung phân quyền là điều kiện chung nhưng theo tôi muốn tạo chuyển biến nhanh thì phải có những nhiệm vụ cụ thể, triển khai được ngay để thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.
Quá trình xây dựng Luật Thủ đô cho thấy cần triển khai song song ba nội dung cơ sở chính trị, cơ sở pháp lý và quy hoạch phát triển dài hạn.
