Vừa qua, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 09/CT-TTg về việc tăng cường thực hiện tiết kiệm năng lượng và phát triển phương tiện giao thông điện. Tại văn bản này, Thủ tướng yêu cầu Bộ Công thương rà soát các điều kiện để sớm triển khai lộ trình chuyển đổi sang nhiên liệu sinh học E10 (xăng E10) ngay trong tháng 4-2026, thay vì chờ đúng mốc tháng 6 như theo Thông tư 50/2025/BCT. Điều này nhằm góp phần giảm 10% lượng tiêu thụ xăng khoáng trên toàn quốc.
Đối với lộ trình chuyển đổi quan trọng của năng lượng sạch này, Tiến sĩ Đào Lê Trang Anh, giảng viên cấp cao ngành Tài chính, Đại học RMIT Việt Nam đã có những phân tích sâu sắc về cơ hội và thách thức và đề xuất để triển khai lộ trình này thành công, dưới góc độ kinh tế và tài chính.
Chiến lược "xanh hóa" và mục tiêu tỉ đô
.Phóng viên: Thưa TS. Đào Lê Trang Anh, việc Chính phủ quyết định rút ngắn thời gian chuẩn bị để đưa xăng E10 vào đời sống được xem là một bước đi khá quyết liệt. Dưới góc nhìn chuyên gia, bà đánh giá thế nào về tính thời điểm và mục tiêu của chiến lược này?
+TS. Đào Lê Trang Anh: Việc Việt Nam đẩy nhanh lộ trình áp dụng xăng E10 trong năm 2026 là một quyết định mang tính chiến lược nhằm tái cấu trúc thị trường năng lượng theo hướng bền vững và giảm phụ thuộc nhập khẩu.
Từ góc độ kinh tế vĩ mô, nhiều phân tích cho thấy xăng E10 có thể giúp Việt Nam tiết kiệm khoảng 700 triệu đến gần 1 tỉ USD mỗi năm nhờ giảm nhập khẩu xăng dầu, đồng thời cải thiện cán cân thương mại năng lượng.
Ngoài ra, chính sách này còn tạo liên kết ngược với khu vực nông nghiệp khi ethanol được sản xuất từ sắn và mía, qua đó thúc đẩy thu nhập nông thôn và phát triển công nghiệp sinh học. Về môi trường, các nghiên cứu và báo cáo chính sách cho thấy E10 có thể giúp giảm khoảng 6-8% phát thải carbon so với xăng khoáng, góp phần thực hiện các cam kết giảm phát thải của Việt Nam.
. Tuy nhiên, việc đẩy nhanh lộ trình chuyển đổi liệu có làm gia tăng chi phí chuyển đổi trong ngắn hạn không, thưa TS?
+ Tất nhiên, xét trên phương diện hiệu quả thị trường và tài chính doanh nghiệp, việc đẩy nhanh lộ trình sẽ làm gia tăng chi phí chuyển đổi trong ngắn hạn.
Thứ nhất, về phía cung, nhu cầu ethanol để triển khai E10 toàn quốc ước tính khoảng 1,2-1,3 triệu m³ mỗi năm, trong khi năng lực sản xuất trong nước hiện chỉ đáp ứng khoảng 25-41%, phần còn lại phải nhập khẩu. Điều này đặt ra rủi ro về chi phí nhập khẩu và biến động giá, ảnh hưởng đến hiệu quả tài chính của chính sách.
Thứ hai, việc đầu tư vào hạ tầng phối trộn, tồn trữ và phân phối tạo ra áp lực chi phí vốn đối với doanh nghiệp xăng dầu, trong khi lợi nhuận chưa chắc được cải thiện ngay. Thứ ba, từ góc độ vi mô, dù thực tế thí điểm chưa ghi nhận phản hồi tiêu cực về chất lượng, nhưng yếu tố tâm lý và nhận thức của người tiêu dùng vẫn có thể ảnh hưởng đến cầu thị trường trong giai đoạn đầu.
Tuy nhiên, nhìn tổng quan, chính sách đẩy nhanh E10 là hợp lý về dài hạn nhờ cải thiện an ninh năng lượng, giảm phát thải và tạo giá trị nội địa, nhưng hiệu quả ròng sẽ phụ thuộc vào khả năng giảm chi phí chuyển đổi trong ngắn hạn. Điều này đòi hỏi Nhà nước phải thiết kế đồng bộ các công cụ chính sách như thuế, trợ giá, phát triển chuỗi cung ứng ethanol và ổn định kỳ vọng thị trường.
Nếu thực hiện tốt, E10 không chỉ là chính sách môi trường mà còn là một công cụ tài chính - công nghiệp quan trọng để nâng cao khả năng chống chịu của nền kinh tế trước biến động năng lượng toàn cầu.
Cần lộ trình để triển khai thành công của E10
. Một chính sách lớn luôn cần những trụ đỡ vững chắc. Theo TS, đâu là những điều kiện cần và đủ để xăng E10 không đi vào vết xe đổ của các loại nhiên liệu sinh học trước đây?
+ Để triển khai xăng E10 thành công, không chỉ phụ thuộc vào quyết định hành chính, mà nằm ở mức độ đồng bộ của các điều kiện thị trường và thể chế. Có thể nhóm lại thành 4 điều kiện then chốt như sau:
Thứ nhất, đảm bảo nguồn cung ethanol ổn định và có tính cạnh tranh về chi phí, đây là điều kiện nền tảng. Với nhu cầu ethanol khi triển khai E10 toàn quốc có thể đạt khoảng 1,2-1,3 triệu m³/năm, nếu không đảm bảo nguồn cung ổn định với chi phí hợp lý, giá E10 sẽ mất lợi thế so với xăng khoáng, làm suy giảm hiệu quả chính sách. Do đó, cần phát triển chuỗi cung ứng nội địa kết hợp cơ chế khuyến khích đầu tư để giảm chi phí sản xuất.
Thứ hai, thiết kế cơ chế giá và thuế phù hợp để bảo vệ phúc lợi người tiêu dùng. Từ góc độ tài chính, E10 chỉ được chấp nhận rộng rãi nếu giá không cao hơn đáng kể so với xăng truyền thống. Trong khi đó, ethanol có nhiệt trị (năng suất tỏa nhiệt) thấp hơn, nên nếu không có điều chỉnh thuế/phí, người tiêu dùng có thể cảm nhận chi phí cao hơn. Vì vậy, chính sách cần duy trì ưu đãi thuế môi trường hoặc thuế tiêu thụ đặc biệt để đảm bảo E10 có lợi thế giá.
Thứ ba, đầu tư đồng bộ vào hạ tầng và hệ thống phân phối. Triển khai E10 đòi hỏi nâng cấp hệ thống phối trộn, tồn trữ và logistics tại các doanh nghiệp đầu mối xăng dầu. Đây là khoản chi phí vốn đáng kể trong ngắn hạn. Nếu không có sự chuẩn bị kỹ, có thể xảy ra gián đoạn nguồn cung hoặc tăng chi phí phân phối. Do đó, cần có cơ chế hỗ trợ tài chính hoặc lộ trình rõ ràng để doanh nghiệp điều chỉnh dần.
Cuối cùng là quản trị kỳ vọng và niềm tin của người tiêu dùng. Dù các thử nghiệm thực tế cho thấy E10 không gây ảnh hưởng đáng kể đến động cơ, người tiêu dùng vẫn có thể lo ngại về hiệu suất hoặc độ bền. Vì vậy, truyền thông minh bạch và nhất quán đóng vai trò quyết định trong việc thay đổi hành vi tiêu dùng. Điều này bao gồm công bố tiêu chuẩn kỹ thuật rõ ràng, kiểm định chất lượng và truyền thông dựa trên bằng chứng khoa học.
. Việt Nam có thể rút ra bài học gì từ các quốc gia đã triển khai E10 thành công?
+ Từ kinh nghiệm quốc tế, có thể thấy rằng thành công của chính sách xăng E10 phụ thuộc trước hết vào mức độ phát triển đồng bộ của chuỗi cung ứng ethanol và sự nhất quán trong thiết kế chính sách.
Đơn cử, tại Indonesia, kế hoạch triển khai E10 gặp nhiều trở ngại do thiếu hụt nguồn cung ethanol và hạn chế về công suất sản xuất, cho thấy nếu không đảm bảo đầu vào ổn định, chính sách có thể làm tăng chi phí và gây gián đoạn thị trường.
Ngược lại, tại Mỹ, chương trình Renewable Fuel Standard đã giúp E10 trở thành nhiên liệu phổ biến nhờ cơ chế bắt buộc rõ ràng và hỗ trợ thị trường hiệu quả. Điều này hàm ý rằng Việt Nam cần kết hợp giữa phát triển nguồn cung nội địa và khung pháp lý bắt buộc để đảm bảo tính khả thi.
Bên cạnh đó, kinh nghiệm từ Brazil và châu Âu cho thấy vai trò quan trọng của hạ tầng kỹ thuật và hành vi người tiêu dùng. Brazil thành công nhờ hệ sinh thái hoàn chỉnh, bao gồm xe flex-fuel (nhiên liệu hỗn hợp) chiếm tỉ trọng lớn và hệ thống phân phối phù hợp, trong khi một số quốc gia châu Âu triển khai chậm hơn do lo ngại về tương thích động cơ và thiếu niềm tin của người tiêu dùng. Những bằng chứng này cho thấy chính sách nhiên liệu không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là vấn đề quản trị thị trường và truyền thông.
Như vậy, bài học cho Việt Nam là E10 là một cải cách có điều kiện. Để thành công, cần đảm bảo đồng thời và đẩy đủ về: nguồn cung ổn định, chính sách nhất quán, hạ tầng sẵn sàng và niềm tin thị trường.
. Xin cám ơn bà!
Chính sách thuế có thể là đòn bẩy cho xăng E10
TS. Đào Lê Trang Anh, việc triển khai đại trà xăng E10 sẽ tác động đa chiều đến thị trường. Trong ngắn hạn, giá có thể tăng nhẹ do áp lực nhập khẩu nguyên liệu, chi phí đầu tư hạ tầng phối trộn và hiệu suất năng lượng thấp của ethanol. Tuy nhiên, về dài hạn, E10 là "chìa khóa" ổn định giá nhờ giảm phụ thuộc nhập khẩu, nâng cao khả năng chống chịu biến động toàn cầu.
Để chuyển đổi thành công, vai trò của Nhà nước trong việc điều tiết giá và chính sách thuế, đặc biệt là thuế môi trường là cực kỳ quan trọng. Nếu mức ưu đãi thuế đủ hấp dẫn, E10 sẽ giữ được giá thành rẻ hơn xăng khoáng, thúc đẩy thói quen tiêu dùng xanh mà không gây áp lực lên chi tiêu xã hội.
