Bối cảnh mới trong tiến trình phát triển của đất nước đã đặt ra những yêu cầu cấp thiết về công tác cán bộ, buộc phải chuyển đổi tư duy từ cán bộ quản lý sang cán bộ kiến tạo, phục vụ phát triển. Và trong kỷ nguyên vươn mình, Việt Nam rất cần một chiến lược nâng cao chất lượng đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, đặc biệt là chú trọng về tư duy quản trị hiện đại và kỹ năng số.
Vấn đề đặt ra hiện nay là cải cách mạnh mẽ tư duy hành pháp, xây dựng đội ngũ công chức có tinh thần phục vụ thực chất và đủ năng lực xử lý tình huống pháp lý đa dạng trong thời đại hội nhập.
Đây cũng là những yêu cầu trung tâm được đặt ra trong dự thảo văn kiện trình Đại hội XIV của Trung ương Đảng khóa XIII.
Hệ thống pháp luật phải ổn định, thống nhất
Theo TS Nguyễn Đình Bình, Trường ĐH Kinh tế - Luật TP.HCM, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam là giai đoạn đánh dấu sự bứt phá toàn diện các mặt về kinh tế, chính trị, xã hội. Khác với mô hình Nhà nước quản trị điều hành truyền thống, Nhà nước kiến tạo phát triển đóng vai trò như một trung tâm kết nối, khơi tạo nguồn lực, tạo động lực cho phát triển kinh tế - xã hội.
Để làm được, Nhà nước phải xây dựng bộ máy hành chính tinh gọn, chuyên nghiệp và hiệu quả. Bộ máy này cần có tính độc lập, đủ năng lực và đủ thẩm quyền, không bị chi phối, thao túng bởi các nhóm lợi ích.
TS Bình cho rằng cần một đội ngũ cán bộ ưu tú, có trình độ, liêm chính, có tư duy và tầm nhìn chiến lược để dẫn dắt quốc gia phát triển. Đội ngũ này phải chuyên nghiệp, được đào tạo bài bản, có bản lĩnh để đưa ra quyết định sáng suốt, kịp thời mà không chịu các sức ép chi phối.
Để thực hiện, theo TS Bình, cần hướng tới thi tuyển tất cả vị trí công chức gắn với chuyên môn, nghiệp vụ và được thử thách trong môi trường cạnh tranh. Thu nhập cũng phải tương ứng với những cống hiến và năng lực của họ.
Theo ông, dù đã có những chính sách khuyến khích cán bộ dám nghĩ, dám làm nhưng do cơ chế chưa chấp nhận thất bại trong một số công việc đòi hỏi sáng tạo đã vô tình ràng buộc công chức theo mô típ cũ mà thiếu sự đổi mới. “Việc tạo ra những áp lực cần phải hoàn thành theo tiêu chuẩn được xác định đã làm suy yếu ý thức dấn thân, khuyến khích sự cẩn trọng, thu mình quá mức dẫn đến không phát huy toàn diện tiềm năng con người” - TS Bình phân tích.
Hơn nữa, việc duy trì kiểu quản lý mệnh lệnh hành chính đã vô tình hình thành tư tưởng đặc quyền, ban phát trong đội ngũ cán bộ. “Họ chưa xem đó là công việc phải làm, chưa xác định rõ ai là người trả lương cho mình nên đôi khi tự đặt ra những đặc quyền được yêu cầu phải phục vụ, phải đáp ứng mới cung cấp dịch vụ cho người dân” - TS Bình nêu.
Vì vậy, TS Bình cho rằng cần xây dựng hệ thống pháp luật thống nhất, đồng bộ, minh bạch, ổn định, lấy quyền và lợi ích của người dân làm trung tâm. Hệ thống luật phải quy định rõ quyền, nghĩa vụ và tiêu chuẩn, công cụ đo lường chất lượng phục vụ công của đội ngũ cán bộ. Đồng thời, thực hiện chuyển đổi số mạnh mẽ trong quá trình điều hành, quản lý nhà nước.
Với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cần đẩy mạnh hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền, phát huy tính chủ động sáng tạo, đề cao tinh thần trách nhiệm của từng cấp, từng ngành gắn với kiểm soát quyền lực. Quan trọng nhất, cần xây dựng đội ngũ cán bộ chuyên nghiệp, có năng lực dựa trên cơ chế cạnh tranh về tuyển dụng, chế độ đãi ngộ, đề bạt cũng như bảo vệ họ.
Lấy sự hài lòng làm tiêu chuẩn đánh giá
ThS Nguyễn Thị Tân, khoa Xây dựng Đảng Học viện Chính trị khu vực II, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, nhận định công tác cán bộ là động lực trực tiếp để thúc đẩy đổi mới sáng tạo, kinh tế số và xã hội số.
Theo bà Tân, kỷ nguyên số đòi hỏi đội ngũ cán bộ các cấp phải tiên phong làm chủ công nghệ, quản trị dữ liệu và thúc đẩy sự tham gia của toàn xã hội. Từ đó, dẫn dắt đất nước đi nhanh, đi đúng trong thời đại mới.
Chuyên gia cho rằng một trong những hạn chế lớn hiện nay là công tác quản lý cán bộ còn thủ công, thiếu tính khoa học và minh bạch. Để khắc phục, bà Tân cho rằng cần ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số vào toàn bộ quy trình quản lý và phát triển cán bộ.
Trước hết là xây dựng cơ sở dữ liệu số quốc gia về cán bộ, công chức, viên chức. Việc quản lý dựa trên dữ liệu sẽ giúp minh bạch hóa thông tin, hạn chế tình trạng nể nang, cảm tính trong đánh giá.
Bên cạnh đó, áp dụng các phần mềm quản lý hiệu suất làm việc, trí tuệ nhân tạo sẽ giúp hỗ trợ phân tích năng lực, theo dõi kết quả công việc theo thời gian thực và hoạch định nhu cầu về nhân sự khoa học hơn.
“Khi công tác quản lý và phát triển cán bộ dựa trên nền tảng số, tính minh bạch và hiệu quả sẽ được nâng cao, góp phần xây dựng đội ngũ cán bộ thực sự ngang tầm. Đồng thời, xây dựng văn hóa công vụ hiện đại, minh bạch, trách nhiệm và thích ứng nhanh với thay đổi” - ThS Tân nói và nhấn mạnh mỗi cán bộ phải có tinh thần phục vụ, coi sự hài lòng của người dân, doanh nghiệp là tiêu chuẩn đánh giá công việc.
Xây dựng bộ tiêu chuẩn đánh giá định kỳ
PGS-TS Đỗ Phú Trần Tình, Viện trưởng Viện Phát triển chính sách - ĐHQG TP.HCM, ĐH Kinh tế - Luật, cho rằng để xây dựng một nền hành chính hiện đại, phù hợp với yêu cầu phát triển của Chính phủ số và mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc đổi mới phương thức làm việc là nhiệm vụ cấp bách, mang tính chiến lược.
Các cơ quan hành chính không chỉ tập trung cải cách thủ tục hành chính mà phải đổi mới cách thức vận hành, nâng cao năng lực đội ngũ và tăng cường sự tham gia, giám sát của người dân, doanh nghiệp.
Theo PGS-TS Đỗ Phú Trần Tình, cần rà soát, đánh giá hiệu quả các chương trình cải cách hiện có, xác định những điểm nghẽn trong quy trình vận hành và xây dựng các giải pháp mang tính đột phá nhằm rút ngắn thời gian xử lý công việc.
Đồng thời, đặt ra lộ trình rõ ràng, xác định cụ thể các mục tiêu về đẩy mạnh tỉ lệ số hóa hồ sơ, giảm thủ tục trung gian, nâng cao năng lực phục vụ của cán bộ, hướng tới xây dựng nền hành chính minh bạch, chuyên nghiệp, phục vụ tốt hơn cho người dân và doanh nghiệp. Song song đó, tập trung nâng cao năng lực phục vụ của đội ngũ cán bộ, công chức thông qua đào tạo về kỹ năng số, giao tiếp, ngoại ngữ cùng khả năng làm việc trong môi trường số hóa và quốc tế.
“Nâng cao năng lực số là cơ sở để xây dựng Chính phủ số hoạt động liên thông, minh bạch và có khả năng giám sát tốt hơn” - PGS-TS Đỗ Phú Trần Tình nhìn nhận.
Vị chuyên gia kiến nghị xây dựng và áp dụng một bộ tiêu chuẩn đánh giá định kỳ về năng lực, chất lượng thực thi công vụ và tác phong phục vụ của cán bộ, công chức. Bộ tiêu chuẩn bao gồm các chỉ số về kỹ năng chuyên môn, năng lực số, kỹ năng giao tiếp, thái độ phục vụ và trách nhiệm giải trình, kết hợp với cơ chế giám sát từ cấp trên, đồng nghiệp và người dân, doanh nghiệp. Việc này giúp tạo động lực để cán bộ nâng cao năng lực, cải thiện chất lượng phục vụ và củng cố niềm tin của xã hội.
Bốn bước chuyển sang tư duy kiến tạo
Thế giới đang thay đổi từng ngày và cách quản lý theo cơ chế “xin-cho” không còn phù hợp. Cán bộ phải chuyển sang tư duy “kiến tạo và phục vụ” với bốn bước cụ thể.
Trước hết là cần thay đổi tư duy. Cán bộ phải xem người dân là trung tâm, doanh nghiệp là động lực, chứ không phải đối tượng quản lý. Kế đến là thay đổi phương thức thực hiện công vụ. Không làm thay doanh nghiệp, không can thiệp sâu, mà tạo sân chơi minh bạch, giảm thủ tục, tạo điều kiện để xã hội phát triển.
Cán bộ cũng cần nâng cấp kỹ năng mỗi ngày. Họ phải giỏi phân tích chính sách, dự báo xu hướng, xây dựng kịch bản, tổ chức thực thi.
Cuối cùng, quan trọng nhất là họ không thể đứng ngoài công cuộc chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ như AI, dữ liệu lớn… để phục vụ công tác quản lý. Ứng dụng công nghệ sẽ giúp Nhà nước minh bạch hơn, nhanh hơn, chính xác hơn, giảm sự phụ thuộc vào ý chí chủ quan của cá nhân.
Chỉ khi bộ máy công quyền chuyển mình theo hướng kiến tạo, chúng ta mới đuổi kịp yêu cầu phát triển của đất nước.
ThS NGUYỄN TUẤN ANH, Tổng Công ty Công nghiệp Sài Gòn
*****
AI - chìa khóa xây dựng chính quyền “quy mô nhỏ, hiệu quả cao”
Việt Nam đang đứng ở ngưỡng cửa của kỷ nguyên vươn mình. Trong bối cảnh đó, nền hành chính - chính trị cũng chứng kiến xu hướng cải cách sâu rộng theo hướng tinh gọn bộ máy, xây dựng nền hành chính nhỏ hơn nhưng hiệu quả cao hơn. Tuy nhiên, cuộc cách mạng này đặt ra thách thức kép cho chính quyền địa phương, đó là vừa phải cắt giảm nhân sự và đầu mối, vừa phải đảm bảo chất lượng dịch vụ công không suy giảm mà còn được cải thiện.
Trong tiến trình đó, công nghệ số và AI được xác định là công nghệ chiến lược. Nếu giai đoạn đầu của Chính phủ điện tử chủ yếu tập trung vào số hóa quy trình và dịch vụ thì AI mở ra khả năng tự động hóa tác vụ, nâng cao chất lượng dịch vụ công, hỗ trợ ra quyết định dựa trên dữ liệu và tăng cường tính minh bạch.
Để giải quyết bài toán “quy mô nhỏ - hiệu quả cao”, AI được kỳ vọng là giải pháp đột phá. Song câu hỏi quan trọng đặt ra: Đâu là những ứng dụng AI khả thi nhất đối với cấp địa phương, ai là chủ thể chịu trách nhiệm triển khai? Việc ứng dụng công nghệ số, chuyển đổi số và đặc biệt là AI trở thành hướng đi tiềm năng để tối ưu hóa hoạt động và tự động hóa quy trình. Dù vậy, điều này cũng có những rủi ro về thiên lệch thuật toán, quyền riêng tư, tính minh bạch cùng khung pháp lý.
Thay vì một mô hình áp dụng đồng loạt cho mọi cấp, chúng ta cần lộ trình triển khai có chọn lọc và phân tầng cụ thể. Trên cơ sở này, nhóm nghiên cứu đề xuất ba nhóm giải pháp dành cho chính quyền địa phương để ứng dụng AI.
Thứ nhất, xây dựng lộ trình triển khai AI vào khu vực công một cách tuần tự và bài bản. Trong ngắn hạn nên ưu tiên những ứng dụng dễ thực hiện, mang lại lợi ích cao và ít thách thức như tự động hóa quy trình và trợ lý ảo… Đây là những giải pháp phù hợp để địa phương chủ động triển khai theo phương thức từ dưới lên.
Bước sang trung hạn, các ứng dụng như quản lý tri thức thông minh, trực quan hóa dữ liệu hay khuyến nghị thông minh được áp dụng theo mô hình hỗn hợp: Trung ương hỗ trợ về thể chế, dữ liệu và hạ tầng, còn địa phương vận dụng linh hoạt và sáng tạo theo đặc thù riêng.
Về dài hạn, với những ứng dụng phức tạp và nhạy cảm như phân tích danh tính hay cảnh báo an ninh mạng, trung ương phải đóng vai trò chủ trì theo phương thức từ trên xuống. Bởi lĩnh vực này gắn với an ninh quốc gia, đòi hỏi sự thống nhất về khung pháp lý cũng như kiểm soát chặt chẽ các rủi ro về đạo đức và thuật toán.
Thứ hai, hoàn thiện khung pháp lý và chuẩn hóa dữ liệu là điều cấp thiết. Dữ liệu là tài sản chiến lược và là đầu vào cốt lõi của AI. Chuẩn hóa, quản lý và phân loại dữ liệu phải được xem là nhiệm vụ trọng tâm. Trung ương cần tiên phong trong xây dựng hành lang pháp lý toàn diện, rõ ràng về quyền riêng tư, bảo mật dữ liệu... Cách tiếp cận này giúp ngăn chặn nguy cơ phân mảnh và thiếu liên thông giữa các hệ thống thông tin, tạo điều kiện để dữ liệu được kết nối, chia sẻ và khai thác đồng bộ.
Cuối cùng, yếu tố con người trong ứng dụng AI đóng vai trò then chốt. Chúng ta cần nâng cao năng lực số cho đội ngũ công chức địa phương để họ có thể sử dụng, vận hành và quản trị hiệu quả các ứng dụng công nghệ. Song song đó, phải xây dựng tinh thần đổi mới và sẵn sàng thích ứng. AI chỉ phát huy hiệu quả khi công chức coi đây là công cụ hỗ trợ để tập trung vào các nhiệm vụ chiến lược thay vì xem đó là mối đe dọa. Các chương trình quản trị thay đổi, môi trường khuyến khích thử nghiệm và học hỏi sẽ giúp khắc phục tâm lý kháng cự, tạo dựng văn hóa tổ chức cởi mở, linh hoạt.
TS ĐÀO HƯNG, ĐH Quốc gia Seoul, Hàn Quốc (trích tham luận tại Hội thảo khoa học “Vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp: Thực trạng tại TP.HCM và giải pháp” ngày 5-12-2025)
