Có nên tăng hình phạt đối với hành vi 'hủy hoại giống nòi'?

Mới đây, Công an TP Hà Nội tổ chức Hội nghị thông tin báo chí về tình hình, kết quả công tác bảo đảm an ninh trật tự trong quý I-2026.

Liên quan chuyên án triệt phá đường dây tiêu thụ hơn 300 tấn lợn bệnh vào trường học và bếp ăn tập thể, Trung tướng Nguyễn Thanh Tùng, Giám đốc Công an TP Hà Nội, nhấn mạnh hành vi kinh doanh thịt lợn bệnh không chỉ vi phạm pháp luật mà còn là “tội ác đầu độc thế hệ tương lai”.

Giám đốc Công an TP Hà Nội còn đề nghị Quốc hội tăng hình phạt đối với hành vi buôn bán thực phẩm bẩn này lên mức cao nhất, bởi các sai phạm này liên quan đến việc hủy hoại giống nòi.

Nhiều chuyên gia đã bày tỏ quan điểm xung quanh đề xuất nêu trên:

TS TRẦN THANH THẢO, Giảng viên Khoa Luật Hình sự, Trường ĐH Luật TP.HCM

Trọng tâm là phát hiện và xử lý vi phạm

Vụ việc 300 tấn thịt lợn bệnh xâm nhập vào bếp ăn trường học đã gây rúng động dư luận, dẫn đến những đề xuất về việc tăng hình phạt đối với hành vi phạm tội này lên mức cao nhất.

Tuy nhiên, xét về chính sách hình sự và phòng ngừa tội phạm hiện nay, việc giải quyết vấn đề thực phẩm bẩn không chỉ nằm ở việc tăng hình phạt đối với hành vi phạm tội này lên mức cao nhất mà cần một giải pháp nâng cao hiệu quả phòng ngừa.

Thứ nhất, theo Điều 317 BLHS về tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm thì mức hình phạt cao nhất có thể áp dụng đối với người phạm tội lên đến 20 năm tù. Đây là mức chế tài rất nghiêm khắc, tiệm cận với nhóm tội xâm phạm tính mạng con người.

Xét về sự tương xứng thì mức hình phạt này đã phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi. Việc tước bỏ quyền tự do của người phạm tội trong thời gian lên tới 20 năm là một sự trừng phạt nghiêm khắc, đủ sức răn đe đối với các đối tượng có ý định trục lợi trên sức khỏe cộng đồng.

Hình phạt trong luật hình sự cần giữ được sự cân bằng. Nếu đẩy chế tài xử lý vi phạm lên mức cao nhất, chẳng hạn như hình phạt tử hình, thì hệ thống pháp luật sẽ mất đi tính phân hóa và sự nhân đạo cần thiết của một nền tư pháp hiện đại, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang thực hiện mục tiêu hạn chế áp dụng tiến tới xóa bỏ hoàn toàn hình phạt tử hình.

Thứ hai, đối chiếu với xu hướng pháp luật quốc tế thì ngoại trừ Trung Quốc duy trì quan điểm trừng trị bằng hình phạt tử hình liên quan đến tội danh về thực phẩm độc hại, thì đa số các quốc gia phát triển trên thế giới đều không sử dụng đến mức hình phạt này.

Tại Mỹ và Liên minh Châu Âu (EU), khung hình phạt áp dụng thường dao động ở mức dưới 10 năm tù, nhưng chủ thể vi phạm thường bị áp dụng phạt tiền không giới hạn và bồi thường thiệt hại.

Tại các quốc gia này, việc một doanh nghiệp để xảy ra sai phạm thực phẩm đồng nghĩa với việc phá sản do các khoản bồi thường khổng lồ và sự tẩy chay của thị trường. Việt Nam đang trong quá trình hội nhập sâu rộng, do đó việc giữ khung hình phạt tù hiện tại là phù hợp với chuẩn mực chung của cộng đồng quốc tế.

Thứ ba, xét về gốc rễ vấn đề thì tình trạng thực phẩm bẩn tràn lan không xuất phát từ việc luật quy định hình phạt quá nhẹ mà là từ sự kém hiệu quả trong quản lý nhà nước.

Khi hàng trăm tấn thịt lợn bệnh có thể vượt qua các chốt kiểm dịch, có giấy tờ chứng nhận giả hoặc thậm chí là thật nhưng được cấp sai quy trình để vào trường học, đó là sự thất bại của hệ thống giám sát. Nếu bộ máy quản lý còn nhiều kẽ hở, tham nhũng trong lĩnh vực quản lý an toàn thực phẩm còn tồn tại phổ biến và ý thức trách nhiệm của cán bộ thực thi còn thấp, thì dù hình phạt có là tử hình, các đối tượng vẫn sẽ tìm cách thực hiện hành vi phạm tội vì lợi nhuận quá lớn.

Do đó, để giải quyết tận gốc tình trạng thực phẩm bẩn hiện nay, thay vì chỉ kỳ vọng vào việc tăng hình phạt, trọng tâm cần chuyển dịch sang việc phát hiện và xử lý vi phạm. Một hệ thống pháp luật răn đe không nằm ở bản án tuyên mức hình phạt cao nhất, mà ở việc không để bỏ lọt các hành vi vi phạm.

Nhà nước cần tăng cường tần suất kiểm tra đột xuất và ứng dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc từ trang trại đến bàn ăn, khiến các đối tượng không thể và không dám mạo hiểm vì xác suất bị phát hiện là rất cao.

Đặc biệt, cần siết chặt trách nhiệm của cán bộ quản lý địa phương và lực lượng kiểm dịch. Khi 300 tấn thịt bẩn lọt vào trường học, đó không chỉ là tội ác của kẻ bán mà còn là sự dung túng hoặc thiếu trách nhiệm của hệ thống giám sát. Đối với các cán bộ trực tiếp quản lý mà có hành vi nhận hối lộ, giả mạo trong công tác thì cần phải xử lý hình sự nghiêm minh.

Còn đối với cán bộ phụ trách địa bàn để xảy ra sai phạm kéo dài, gây hậu quả nghiêm trọng thì bị đình chỉ công tác hoặc có thể xem xét truy cứu trách nhiệm hình sự về tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng. Việc xử lý nghiêm minh cả “người bán” lẫn “người quản lý” chính là giải pháp phòng ngừa bền vững nhất.

Luật sư Nguyễn Văn Hòa, Đoàn luật sư TP.HCM:

Tăng mức hình phạt lên tù chung thân

Hiện nay, việc xử lý vi phạm hành chính về lĩnh vực an toàn thực phẩm được quy định tại Nghị định 115/2018 (được sửa đổi bởi Nghị định 124/2021).

Mức xử phạt vi phạm hành chính đối với hành vi vi phạm trong lĩnh vực này chưa tương xứng với mức độ, tính chất nguy hiểm của hành vi, chưa đủ sức răn đe.

Vì vậy, việc thiết kế lại quy định pháp luật tăng mức xử phạt vi phạm hành chính là cần thiết. Ngoài việc tăng mức phạt tiền (hình phạt chính), cũng cần nâng thời gian đình chỉ hoạt động, tước giấy phép hành nghề.

Mặt khác, lợi nhuận mà các chủ thể thực hiện hành vi vi phạm lớn gấp nhiều lần so với số tiền bị xử phạt. Điều này có thể tạo tâm lý “mặc kệ”, bị phát hiện thì “nộp phạt” hoặc bằng nhiều cách để che đậy vụ việc.

Về trách nhiệm hình sự, Điều 317 BLHS quy định khung hình phạt cao nhất đối với tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm là phạt tù 12 - 20 năm.

Có thể bỏ hẳn hình thức phạt tiền tại khoản 1 Điều 317 BLHS (do đã kiến nghị tăng mức xử phạt tiền trong lĩnh vực hành chính); đồng thời tăng mức phạt tù cao nhất lên tù chung thân.

Cơ quan chức năng cũng phải có phương án rà soát đối với các cơ sở sản xuất, kinh doanh nhằm đảm bảo tuân thủ ngay từ đầu các quy định về điều kiện kinh doanh, an toàn thực phẩm. Thường xuyên kiểm tra để phát hiện ngăn chặn, xử lý kịp thời những hành vi vi phạm kết hợp tuyên truyền, nâng cao nhận thức, trách nhiệm của chủ cơ sở sản xuất kinh doanh cũng như người dân.

Đồng thời, phải chủ động đấu tranh, phòng chống tiêu cực, tham nhũng, nâng cao chất lượng cán bộ để tránh bị “mua chuộc”, “chạy theo lợi ích cá nhân”, xử lý kịp thời đối với những cá nhân có hành vi vi phạm.

Luật sư Nguyễn Thành Công, Đoàn Luật sư TP.HCM:

Quy định pháp luật đã hoàn chỉnh

Đặt trong thiết chế pháp luật thì hành vi phạm tội trong đường dây tiêu thụ hơn 300 tấn lợn bệnh vào trường học và bếp ăn tập thể, đã được quy định tại Điều 317 BLHS với khung hình phạt cao nhất là 20 năm tù. Tinh thần chung của pháp luật hình sự Việt Nam thời gian qua là đề cao tính giáo dục hơn là trừng phạt, giảm dần hình phạt tử hình.

Cho đến nay, chỉ còn 10 tội danh duy trì hình phạt tử hình.

Mức hình phạt cao nhất của Điều 317 BLHS là 20 năm tù, không phải là nhẹ.

Việc đưa số sản phẩm lớn này vào hệ thống tiêu thụ thì chắc chắn phải "qua mắt" được cơ quan kiểm tra. Đơn vị giết mổ là ngành nghề có điều kiện với sự giám sát chặt chẽ từ nhiều cơ quan chức năng.

Vì thế, thiếu trách nhiệm trong công việc mà gây hậu quả thì chắc chắn bị xử lý. Trường hợp chủ động bỏ qua vì được nhận phần lợi ích thì đó là hành vi nhận hối lộ với mức hình phạt rất nặng nề.

Các quy định hiện nay đã chặt chẽ, đầy đủ, hoàn chỉnh. Vấn đề là việc thực thi nghiêm minh pháp luật để xã hội vận hành trơn tru, hạn chế được tội phạm.

Cơ sở giết mổ được kiểm tra chặt chẽ cả đầu vào lẫn đầu ra bởi các cơ quan chức năng cùng với việc giáo dục pháp luật đầy đủ tạo nhận thức đúng đắn của những người hoạt động trong lĩnh vực dễ sai phạm thì khả năng ngăn chặn tội phạm sẽ hiệu quả hơn. Nâng mức hình phạt nặng hơn có thể thỏa mãn ngay được dư luận, lòng dân nhưng không quán triệt tinh thần phòng ngừa thì tội phạm vẫn dễ dàng diễn ra, lúc đó hậu quả xã hội nghiêm trọng hơn rất nhiều.