Tại Hội nghị tham vấn, góp ý hồ sơ chính sách và Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá khu vực phía Nam diễn ra ngày 13-1, TS.BS Hà Anh Đức, Cục trưởng Cục Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế) cho rằng quy mô tiêu thụ thuốc lá rất lớn hiện nay là cảnh báo rõ ràng về sự cần thiết phải có các giải pháp chính sách mạnh mẽ, quyết liệt và căn cơ hơn.
Những con số khủng về thuốc lá
Theo ông Đức, thuốc lá là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu gây bệnh tật, tử vong sớm và tạo gánh nặng kinh tế – xã hội nghiêm trọng. Tổ chức Y tế thế giới (WHO) xác định hút thuốc lá là nguyên nhân của 28 nhóm bệnh khác nhau, trong đó có nhiều bệnh không lây nhiễm nguy hiểm như ung thư, tim mạch và bệnh hô hấp mạn tính. Riêng ung thư phổi, khoảng 90% trường hợp có liên quan trực tiếp đến việc sử dụng thuốc lá.
Tại Việt Nam, mỗi năm có hơn 100.000 người tử vong do các bệnh liên quan đến thuốc lá. Trong đó, khoảng 84.500 ca tử vong do hút thuốc chủ động và 18.800 ca tử vong do phơi nhiễm khói thuốc thụ động. “Những con số này cho thấy tác hại của thuốc lá không chỉ dừng lại ở người hút mà còn lan rộng đến cả những người không hút thuốc” - ông Đức nhấn mạnh.
Không chỉ gây tổn thất về sức khỏe, thuốc lá còn tạo ra chi phí kinh tế rất lớn cho xã hội. Theo ước tính, năm 2022, tổng chi phí y tế và các tổn thất kinh tế do thuốc lá gây ra tại Việt Nam lên tới 108,7 nghìn tỉ đồng, trong khi nguồn thu từ thuế thuốc lá chỉ bù đắp được khoảng 1/5 con số này.
“Tiêu thụ hàng tỉ bao thuốc mỗi năm đồng nghĩa xã hội phải trả một cái giá rất lớn, không chỉ trước mắt mà còn kéo dài trong tương lai” - ông Đức nhận định.
Những năm qua, công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá tại Việt Nam đã đạt một số kết quả, tỉ lệ hút thuốc giảm ở một số nhóm, nhận thức cộng đồng từng bước được cải thiện.
Tuy nhiên, Việt Nam hiện vẫn xếp thứ 9 thế giới về tỉ lệ người sử dụng thuốc lá; nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỉ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc cao nhất và đứng thứ 3 trong khu vực ASEAN.
Gần đây, Quốc hội và Chính phủ đã ban hành nhiều quyết sách quan trọng như cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; điều chỉnh thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá; tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Theo TS.BS Hà Anh Đức, các chủ trương này cần được thể chế hóa đầy đủ, đồng bộ và nhất quán trong Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá để bảo đảm hiệu lực thực thi.
Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá được ban hành cách đây 13 năm, trong bối cảnh chưa xuất hiện thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, nên chưa có khái niệm và quy định điều chỉnh các sản phẩm này.
Ông Đức cho rằng khoảng trống pháp lý khiến cơ quan chức năng, đặc biệt là lực lượng chống buôn lậu, gặp nhiều khó khăn trong xử lý vi phạm do thiếu căn cứ pháp luật. Việc sửa đổi Luật vì vậy là yêu cầu tất yếu từ góc độ chính trị, pháp lý và thực tiễn.
Dự thảo Luật sửa đổi tập trung vào hai nhóm chính sách lớn. Trong đó, trọng tâm là cấm toàn diện việc sản xuất, kinh doanh và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; đồng thời xây dựng rõ hệ thống khái niệm về các sản phẩm thuốc lá mới trên cơ sở tham vấn các bộ, ngành liên quan.
Nhóm chính sách còn lại nhằm giảm nhu cầu sử dụng thuốc lá thông qua tăng thuế, hạn chế trưng bày tại điểm bán, mở rộng các địa điểm cấm hút thuốc, tăng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì và siết chặt quảng cáo, khuyến mại, đặc biệt trên môi trường số.
Từng bước giảm mức tiêu thụ thuốc lá
Cũng tại hội nghị, bà Phan Thị Hải, Phó Giám đốc Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá (Bộ Y tế), cho biết tình trạng phơi nhiễm khói thuốc nơi công cộng vẫn ở mức cao.
Năm 2024, có 67,3% người dân đến nhà hàng, quán ăn bị phơi nhiễm khói thuốc; khoảng 60% tại quán cà phê; 48,3% tại khách sạn và gần 70% tại quán bar, karaoke, vũ trường.
Nguyên nhân chủ yếu là ý thức chấp hành quy định cấm hút thuốc của một bộ phận người dân còn hạn chế; lãnh đạo cơ quan, chủ cơ sở chưa thực sự nghiêm túc thực hiện Luật; trong khi công tác thanh tra, kiểm tra, xử phạt chưa được chú trọng đúng mức.
Ngoài ra, từ năm 2013 đến nay, Việt Nam đã hai lần điều chỉnh tăng thuế thuốc lá. Tuy nhiên, trong suốt 13 năm qua, thuế thuốc lá tính trên giá bán lẻ chỉ chiếm khoảng 36,8%, thấp hơn nhiều so với mức khuyến cáo 70–75% của WHO và thấp hơn mức trung bình của các nước có thu nhập trung bình.
“Giá thuốc lá thấp trong khi thu nhập bình quân đầu người tăng nhanh khiến việc tiếp cận thuốc lá trở nên dễ dàng, đặc biệt với thanh thiếu niên và người nghèo, góp phần duy trì mức tiêu thụ lên tới 4,3 tỷ bao mỗi năm” - bà Hải cho biết.
Từ thực tế này, Bộ Y tế kiến nghị sớm sửa đổi, bổ sung Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá nhằm thể chế hóa đầy đủ các nghị quyết của Đảng và Quốc hội, bảo đảm hệ thống pháp luật đồng bộ, khả thi và phù hợp với các cam kết quốc tế, qua đó từng bước giảm mức tiêu thụ thuốc lá, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và giảm gánh nặng kinh tế – xã hội trong dài hạn.
